samedi 27 janvier 2024

Vũ Tam Tập. Tính thành-thực của người Nam (1924)


Những nhà soạn giả chuyên tâm khảo sát về dân tộc ta đều công nhận rằng: ”người Nam mình kém tính thật thà lắm.” Người thì nói sượng ngay rằng: ”Dân An Nam là dân nói dối”, kẻ thì nói nhẹ hơn rằng: ”Người An Nam không được thực thà”. Các quan giáo sư ta cũng thường quở mắng ta về cái nết xấu ấy. Lời đó chẳng phải là lời khen cho chủng loại ta thật, song ta cũng chớ vội lấy làm giận. Trong bọn chúng ta cũng lắm người có tính động một tý là mích lòng quá đáng ngay. Hễ một lẽ phải gì không đẹp lòng ta là ta nhất thiết không công nhận. Về sự đó, ta nên kể cái thí dụ sau này: “Ở trong một quyển sách tây kia, có một câu rằng: ”Người Nam không có tính hiếu năng”. Câu ấy có thể gọi là chân lý được, thế mà có kẻ phê ngay vào câu đó một chữ “không thực”. Trong quyển sách ấy còn có nhiều lời nghiệm sát khác cũng đích đáng lắm mà cũng bị người gạch đi nhiều: những câu ấy chẳng qua chỉ vì không làm được đẹp ý các người đọc sách hay động lòng kia mà đến nổi bị xóa đi như thế.” Ta thấy thanh niên ta hay bị cái tật ương trái ấy mà rất lấy làm thương tâm. Nó tức là một sự cản trở bước tiến hóa của thanh niên ta vậy. Khi ta cứ tự phụ quá thì thật là ta chưa thiết gì đến sự tu thân cho hoàn mỹ vậy. Nhiều người Pháp chưa am hiểu dân tộc ta lắm thường ngày ngày phạm nhiều sự sai lầm làm cho ta mất lòng quá đáng, sự đó ta cũng không lạ gì, nhưng cũng có nhiều người thành tâm yêu mến ta và muốn làm những việc hay cho ta, thành thử những người ấy đem hết trí lực tài năng mà khảo sát suy tầm về tính tình phong tục của quốc dân ta. Vì thế những sự sát nghiệm của hạng người này rất là đích đáng, ta nên vì quyền lợi ta mà lưu tâm chú ý đến.

Các đồng bào ta có nhiều người thấy ta viết thế thì lấy làm ngạc nhiên, rồi xét quá nghiêm mà kêu lên rằng: ”Rõ thật là một bài làm cốt để trình quan giáo sư người Pháp…” Tuy thế mặc lòng, ai muốn nói sao cũng được, ta xin cúi đầu mà chịu nhận rằng câu “Người Nam không được thực thà“ là rất đích đáng. Và ta chẳng những không nên dại dột đem tâm giận dỗi những người đã bảo ta thế thôi, ta lại nên biết cho cái lòng thành thực của họ nữa. Bao nhiêu cái lòng tự ái sai lầm, ta nên vứt bỏ một bên mà hiểu rằng khi ta biết cái nết xấu của ta, ấy là một cách giữ thân của ta dễ chừa cái nết xấu ấy đó. Tuy có nhiều người trong chúng ta coi sự nói dối là một nết xấu nhỏ, nhưng ta thì coi nó như một thói xấu lớn làm mất danh giá cho dân tộc ta vậy. Ta lấy thế làm nhục nhằn xấu hổ và cố hết sức chữa cho con trẻ khỏi tật dối trá, thành nết thực thà.
Cách dạy dỗ cho trẻ con nên người thành thực quả là một phận sự tối yếu của nhà giáo dục, bất cứ là thầy giáo hay cha mẹ, là vì rằng nhờ có nết ấy mà các nết hay khác thuộc về tâm thần trí tuệ là những nết ta rất mong cho thiếu niên ta mới thường thực hành được. Đây ta hết sức suy tầm những cái duyên cớ cốt yếu nó làm cho phần nhiều chúng ta không được thực thà, rồi sau ta chỉ dẫn các cách giáo hóa thế nào có thể trừ bỏ được cái thói dan dối mà mở mang được cái nết thực thà cho con trẻ nhà Việt Nam ta.

***

   Cái duyên cớ vì đâu mà ta không được thực thà cũng có một phần ở trong lịch sử kỷ vãng của ta.
Chúng ta đã từng bị áp chế, đã từng bị người Tàu và các quan ta hà hiếp, họ đã từng hả lạm và hành hạ dân ta quá. Ta vì làm thân tôi tớ lâu đời như thế, thành ra có tính nghi ngờ sợ hãi chuyển từ nhược tôn, tính này cố nhiên sinh ra hai thói xấu, thói nói dối và thói giả hình, là hai cái khí giới bản thân của người hèn yếu. Vì thế nên nhiều khi trong bụng ta biết cái ý kiến của người trêu ta là sai lầm mà ngoài miệng ta vẫn tảng lờ hăm hở cùng biểu đồng tình với những ý kiến ấy. Mà tội gì ta lại công bố một điều chân lý có thể tai hại dầy dà đến ta được, tội gì ta lại binh vực cái lẽ phải để mang lấy vạ vào thân như thế? Bởi vậy nên ta mới có cái tính hèn hạ là: hễ ai hỏi ta, ta không tìm đường đáp lại theo như ý mà ta coi là phải hơn cả. Nhưng ta chỉ kiếm lối trả lời theo như cách mà ta tưởng là có lợi cho ta thôi. Ấy lại cũng vì lúc nào ta cũng e sợ có người rình mò cái cách cử chỉ ngôn mạo, đến nổi trong một nơi hội họp thân bằng cố hữu cũng vậy, ta cũng không dám tự do thành thực phô bầy cái ý tưởng của ta ra, ta chỉ sợ liên lụy đến thân ta thôi.

Tuy nhiên ta cũng không đồng ý với phần nhiều đồng bào ta mà lấy cái duyên cớ ở trong lịch sử ấy để giảm bớt tội gian trá của ta và để có quyền nói được rằng: ”Một dân tộc hèn yếu cần phải dan dối mới toàn mệnh được. Vậy thì dân tộc ấy có dan dối cũng không nên trách, vì nhiều khi bắt buộc phải dan dối như thế” Lời xét đoán ấy thật là thấp kém quá. Đã dan dối thì dù lấy duyên cớ thế nào cũng không thể dung thứ được. Ta đây sỡ dĩ bầy tỏ cái duyên cớ cũ kỹ ấy ra không phải để cho nhẹ tội dan trá của ta, nhưng cốt để làm một cái mối quý hòa mà suy tầm cho ra những phương kế thần diệu, mục đích trừ bỏ cái thói nói dối và cái tật giả hình đi đó.

Ta kém thực thà còn vì nhiều cớ trực tiếp khác. Cớ ấy phần nhiều do cách giáo dục về dưỡng tinh thần và luân lý ở trong gia đình và tại học đường mà ra. Về đường luân lý giáo dục, ta xin riêng cậy ở cái thế lực ảnh hưởng của gia đình, vì chỉ có ở trong gia đình là các thói quen ấy hay chuyền nhiễm nhất mà thôi:

Đứa trẻ con Nam Việt sinh dưỡng theo như quy tắc của một cái đạo luân lý cốt ở sự kính cẩn và ở điều quyền pháp. Cái đạo ấy thì hay, thì quý thật, nhưng tiếc thay, người ta hay lạm dụng quá đáng: cha đối đãi với con ác ngược thiên tư quá, nhiều khi con trẻ phạm lỗi cỏn con cũng bị cha mẹ hành hạ tàn nhẫn. Nào là cha mẹ tát vả đánh đập con cái như mưa như gió, có người lại chẳng từ dùng đến cả thanh củi, cành cây, vọt tre gai góc để hành hạ con; thành ra cách trị con đã không xứng đáng với lỗi nó rồi mà lại còn trị nó một cách ác nghiệp như thế nữa. Thật là họ không có ý gì gợi đến tính tình tự trọng của nó ra cả, họ cũng không biết nể đến cái nhân phẩm nó mới nhu nhú lên là cái nhân phẩm mà ta cần phải phát khai cho rộng lớn thêm ra nữa. Phần nhiều ông cha ta thì chỉ có một cách luyện cho con cháu được nhiều nết tốt vào thân, là bắt nó phải cúi theo một cái luật không ai cưỡng được, phải chịu ép một bề mà vâng lời dạy bảo, và là không cho nó có nghị lực gì cả, mà nói tóm lại là hành hạ cho nó nhục nhằn hết nước. Các cụ tưởng như roi như vọt cũng đủ làm cho trẻ con khiếp sợ mà phải tuân theo phép tắc cùng là không ngả về đường ác được vậy.
Ở nhà trường, trẻ con ta cũng phải chịu một cái giáo dục quá ư nghiêm nhặt. Ông thầy bao giờ cũng lấy sự sợ làm chủ việc giáo huấn. Ông thầy lạm dụng những cách trừng trị nghiêm nhặt và những cách hình phạt thân thể này khác. Cái oai quyền của thầy giáo thường lại to hơn cái oai quyền của cha mẹ. Cha mẹ cho rằng thầy càng nghiêm nhặt bao nhiêu thì càng có oai quyền bấy nhiêu, nên mỗi khi giao con cho thầy, không bao giờ quên dặn câu này: “Thầy cứ đánh nó hết sức cho tôi thì tôi đội ơn lắm. Thầy càng phết roi mây cho nó bao nhiêu thì nó càng mở mắt ra bấy nhiêu.”, “Yêu cho roi cho vọt, ghét cho chơi” câu nói cửa miệng thiên hạ ấy thực đã tỏ hết cái thói nghiêm nhặt của ta ra. Nhiều người cha mẹ và thầy giáo theo câu tục ngữ ấy quá nệ, thành ra con cái và học trò thường coi cha mẹ cùng thầy giáo như người tàn ngược, chớ không phải là nhà giáo dục nữa.
Giáo hóa như thế chỉ làm cho trẻ con đần độn, đứa nào cũng đù đờ sợ hãi quá thành ra nói dối và giả hình. Trẻ con suốt đời chỉ những khiếp sợ cha mẹ và thầy giáo như thế, cho nên chúng đối với cha mẹ và thầy giáo không có chút chi là tín cẩn thành thực cả. Hễ khi nào chúng có dịp lừa dối người trên để khỏi phải quở phạt là chúng không từ.
Xem thế, bây giờ ta đưa mắt trông vào một chốn gia đình của đứa trẻ con sinh trưởng thì ta thấy nó đã sẵn có cái “mầm” nói dối và ta sẽ hiểu rằng nó chỉ đáng thương mà không đáng trách. Chung quanh người nó, cái gì cũng chủ gây dựng cho nó những thói xấu ấy: nào là thói lừa dối điên đảo, vờ vẫn, giả trá… Cha mẹ anh em nó thực đã là người đầu tiên rắt nó vào con đường dan dảo vậy.
Họ thường dọa nó những cách hình phạt ly kỳ, những sự nguy nan bí hiểm để cho nó sợ. Phần nhiều người cho cách nói dối ấy là “có ích”. Đêm nó khóc thì dọa: ”Mày có ngủ không, tao vứt ra sân cho ngáo ọp ăn thịt hay là Ba bị bắt đi bây giờ.” Nó có vô phép và bảo không ăn lời, thì họ dọa: ”Hể mày cứ thế thì giời đánh chết mất thôi.“
Về sự lễ phép, họ cũng lạm dụng những cách giả dối quá đáng. Thí dụ như có một người khách mà cả nhà không ưa, người cha cũng nói những lời nồng nàn để ngỏ ý hân hạnh được tiếp đãi người ấy, nhưng chính trong lòng thì không có chút thành tâm nào hết. Thế mà rồi người cha lại làm ra bộ khăng khăng giữ khách ngồi lại chơi lâu, tuy lấy người ta làm buồn như chấu cắn mà ngoài miệng vẫn hăm hở nói rằng câu chuyện của người ta nở như ngô rang, mình thực vui vẻ được ngồi hầu chuyện mãi mãi. Bà khách rắt lũ con đầu bù tóc rối, áo rách mặt nhem đến, người mẹ cũng khen lấy khen để rằng các cô, các cậu ăn mặc sạch sẽ gọn gàng. Người trên làm nhiều việc, nói nhiều câu thật mình không phục chút nào mà mình vẫn tưng bốc như giời, như thánh.
Trẻ con lại thường được thấy ở ngay trước mắt luôn luôn những cái gương dan dảo để kiếm lợi, kiếm tiền: Anh nó nói dối để khỏi bị phạt, chị nó nói dối để được tiếng khen.
Trong nhà nào có buôn bán, thì đứa trẻ thường được mục kích những sự dan dối hằng ngày, khi thì hàng xấu nói tốt, hàng ít nói nhiều, hàng đắt nói rẻ, có khi lại nói xấu cửa hàng bên cạnh để cho mối hàng người ta mất lòng tín cẩn.
Ta lại còn lừa con nữa thì thật là khả ố. Cha mẹ hay hứa phần thưởng cho con mà chẳng bao giờ có đồ thưởng cả. Cha bảo con: ”Mày chịu khó học rồi tao mua cho một đôi giầy thật đẹp”. Mẹ cũng bảo nó rằng: ”Mày ngoan ngoãn rồi đến cuối tháng tao cho 2 đồng bỏ ống.” Muốn khiến trẻ con chăm học và ngoan ngoãn, cha mẹ hứa cho rất nhiều cái này cái khác, mà rút cục lại chẳng có cho nó cái gì cả, họ tưởng rằng như thế cũng chẳng hại gì đến trẻ hết.
Về phần đứa trẻ, nhiều khi nó rất lấy làm ngang trái vì nó thường thấy cha mẹ nói một đường mà làm một nẻo. Cha mẹ bảo con rằng: ”Cờ bạc là thói rất hư” thế mà thường đánh bạc luôn ở trước mặt con. Lại có ông bố dạy con rằng rượu làm hại thân thể người ta, mà ngày nào ông cũng sơi rượu đến túy lý càn khôn.

Nhiều khi cha mẹ vụng về đến nỗi hình như khen con làm điều dan dối vậy. Khi thấy nó đang chơi mà nó lừa được anh chị nó cái gì thì cha mẹ thường vui cười hỉ hả lắm. Lần nào cha mẹ thấy con có tài dan dối hay có ý tinh quái cũng nói ngay với cả nhà rằng: ”Thằng này lớn lên là tài soay sở lắm, chớ không đần độn thực thà như thằng anh nó đâu.”
Nói tóm lại, người mình chỉ coi cái thói trí trá là một tật xấu không thấm vào đâu cả. Đối với đứa trẻ vô phép và cưỡng lời thì bao giờ mình cũng nghiêm nhặt hơn là đối với đứa trẻ dan dối. Người ta thường mắng nó, phạt nó thật, song không tỏ cho nó biết rằng lời nói, việc làm của nó là sự rất đê hạ. Vả chăng, người ta cũng không hay quý trọng sự thành thực cho sứng đáng. Sự thẳng thực đối với họ cũng chỉ là một vết tốt xoàng thôi. Khi đứa trẻ nói thật, những lời nói thật đó không làm mích lòng người trên thì người trên mới ban cho nó một câu rằng: ”Được”. Cũng có nhiều khi nó ăn nói thực thà mà lại bị quở, bị phạt. Thí dụ như nó thấy chú nó nói một câu vô lý, nó bẻ thì nhà đã chẳng biết bụng thực thà cho nó, lại còn hạch nó là sấc láo rồi trị nó. Mà trị nó cũng không bảo cho nó biết rằng tại nó vô phép, chớ không phải vì nó có tính thực thà là một tính tốt đâu. Một lần nó bị như thế, không còn bao giờ nó dám nói thật nữa.

Xem thế đứa trẻ sinh trưởng ở một nơi hầu hết chỉ gặp những sự dối trá, một nơi mà không ai trọng sự thực thà mấy, một nơi mà ngày nào nó cũng được dịp nghiệm biết ra rằng những sự bề ngoài mọi việc đời đều là giả dối, nữa là những lời nói ở cửa miệng người ta thì còn dao dảo đến đâu, thì khỏi sao nó lại không khuynh hướng về đường dan trá được.
Cái luân lý giáo dục đã tập nhiễm cho con trẻ cái thói dan như thế thì cái tinh thần giáo dục mà ta đem rèn tập cho chúng cũng chỉ lại giúp chúng càng tinh sảo về đường dan dối mà thôi. Các bậc phụ mẫu Việt Nam lại hiểu nghĩa chữ tinh thần giáo dục một cách nông nổi hẹp hòi quá, các người có tinh thần giáo dục chỉ là cách dạy trẻ thuộc nhiều kinh sách thôi. Thành thử cái tinh thần giáo dục lẫn với cái học văn chương phổ thông, thầy giáo chỉ có việc theo thế mà luyện tập học trò thôi. Trong sự học ngày xưa, các ông thầy chỉ chủ luyện người “thuộc nhiều” chớ không chủ luyện người “hiểu nhiều”. Các ông ấy lạm dụng trí nhớ, bắt học trò phải thuộc những bài luân lý hay triết học từng tiếng một, chớ không bao giờ thử xem chúng có hiểu không, hay là cố sức gợi cái nghĩa sâu xa bài ấy cho chúng biết. Vì cớ ấy ta thường thấy trẻ con có trí nhớ lạ lùng, chúng đọc thuộc lòng những bài thơ dài, những trang sách rất lớn mà không ngập ngừng từng chữ, nhưng tình cờ có ai hỏi nghĩa một câu thì chúng chẳng bao giờ giảng được rõ ràng hết. Những câu văn thuộc lòng ấy chứa chất đầy vào thành ra làm cho rối quẫn nặng nề trí khôn, mất cả những cái năng khiếu quý hóa, là cái tinh thần minh bạch hùng dũng, cái lý luận công minh chính đáng của trẻ đi. Jules Payot tiên sinh đã nói một câu đích đáng rằng: ”Những tiếng một bao bọc tinh thần người ta như một cái màng đặc bao bọc cái thực sự đến nỗi không sự gì thấm qua được nữa. Tinh thần như thế con tầm tự làm ra kén rồi nhốt mình trong kén, cái màng vỏ kia cũng nhốt tinh thần ở trong, không cho tinh thần được giao thông với các thực sự ngoài đời, ấy thế là tinh thần thành ra nhầm lỗi.”
Mà cái “tinh thần nhầm lỗi” thì có khác gì cái tinh thần giả dối, kẻ nào không biết đem chân lý làm đầu sự tìm tòi hăng hái và sự nghiền ngẫm sâu xa của mình thì đời nào lại biết chân lý được. Mà các người học hành như vẹt đã bị cách học những câu sáo ngữ không hiểu chính nghĩa là gì che lấp mất cả cái năng lực tự do tư tưởng đi thì phỏng những sự tìm tòi nghiền ngẫm của họ còn có giá trị gì.

Vả chăng những cách rèn tập tư tưởng như thế rất cần cho một người có lương tâm chín chắn để tìm tòi điều chân lý là cái mục đích sở nguyện của mình, nhưng những cách ấy ở trong một dân tộc bị cái học chính quá nệ làm hư nát thì phỏng còn mở mang làm sao được nữa! Ông đồ nho ta tuyệt nhiên không dạy học trò tư tưởng bao giờ, ông chỉ có một cái hứng thú, là bắt tư tưởng nó theo khuôn tư tưởng mình cũng như tư tưởng mình theo khuôn tư tưởng cổ nhân vậy, ấy vì từ cổ đến nay vẫn theo một cái khuôn mẫu như thế, cho nên hễ ai học tập, phẩm bình hay là tư tưởng thì bị người cho là trái phép nhà nho, và phải trừng trị rất nghiêm nhặt.
Cách giáo dục ấy thật không luyện được trẻ con thành người yêu mến sự thực và đem hết tài năng trí lực ra thực hành sự thực ở trong đời, cách ấy chỉ luyện được trẻ con thành những con vẹt khốn nạn đầy óc những câu sáo ngữ mà lại thêm cái tính kiêu ngạo trẻ con nó làm gì cho mình không bao giờ tự tìm tòi ra điều chân lý. Cái giáo huấn bất lợi và trái thời ấy còn sót lại nhiều giấu vết ở quốc dân ta lắm. Cái địa vị của trí nhớ lại còn to lớn quá, thành ra chiếm mất nhiều chỗ của cái giá trị quan sát, cái trí nghị luận và cái trí đoán định của người ta.

***

Trên kia ta đã bày tỏ hết cả những duyên cớ nó dễ khuynh hướng trẻ thơ về đường dan dối và nó ngăn trở đứa trẻ thơ khó lòng nên người thành thực. Nay ta đã biết rằng cái tật xấu đó duyên cớ bởi đâu, vậy ta cũng dễ tìm đường trừ khử nó được.

Như lời trên kia đã nói, chúng ta sỡ dĩ kém bề thực thà là phần nhiều do ở các thói quen và thể cách giáo dục về tinh thần, luân lý của ta. Vậy muốn cho trẻ con có nết thực thà, trước hết ta phải tính sự hoán cải những thói quen cùng các thể cách ấy đã:

VỀ ĐƯỜNG LUÂN LÝ GIÁO DỤC, – Ta phải dưỡng dục trẻ con theo một phương sách tự do hơn trước. Ta chẳng nên lúc nào cũng lấy oai quyền mà dạy trẻ, bất cứ làm cha mẹ hay thầy giáo, ta phải cố sức sao cho trẻ tin cẩn yêu mến ta thì cái tâm sự non nớt của chúng mới thành thực giãi bầy ra được. Trẻ con vốn có tính hay ngỏ tâm sự, nhưng không phải với ai nó cũng đem ý kiến tính tình mà bầy tỏ ra đâu; nó tin yêu ai thì nó mới ngỏ tâm sự cùng người ấy. Khi nó thấy mình yêu nó, biết bụng cho nó thì nó không ngại mình, nó ngỏ cho mình biết nỗi lòng và việc đời của nó, mà nó không có ý gì lừa dối mình cả. Trẻ con mở lòng cho ta biết phải có thành thực, sự đó tối cần cho nhà giáo dục. Vì có thế, nhà giáo dục mới biết rõ lòng trẻ con, mới dễ làm hết phận sự mình được. Nhưng khốn thay, nhiều bực cha mẹ và ông thầy tưởng lầm rằng chỉ có oai quyền là cái phương pháp độc nhất vô song nó làm chủ sự giáo dục thôi, thành ra đối đãi với con trẻ nghiêm nhặt quá, vùi giập mất cả cái khiếu mở mang của chúng đi. Đành rằng muốn cho sự giáo dục có kết quả hay thì ông thầy cần phải khiến trẻ thơ kính trọng mình và kính trọng cái giáo huấn của mình; vậy muốn thế, ông thầy chẳng nên cợt nhả với học trò, phải đối đãi với học trò cho nghiêm trang luôn, mà thỉnh thoảng cũng nên nghiêm nhặt nữa mới được; nhưng chớ có nghiêm nhặt quá đáng như phần nhiều các nhà giáo dục xưa nay.

Cái giáo dục tự do không dùng những cách hình phạt nặng nề để luyện tập cho con trẻ cái tính vờ vẫn và cái thói hèn mạt, cái giáo dục này bao giờ cũng cần đến cái tính tình biết tôn trọng nhân phẩm, vì tính tình ấy gợi cho ta cái lòng tự nhiên muốn xa lánh hẳn những sự gì có thể làm hạ nhân phẩm của ta xuống được. Ấy chính cái tính tình đó ta cần gây dựng cho trẻ, vì con trẻ có thế mới biết khinh sợ sự nói dối. Nó sẽ lấy sự nói dối làm hổ thẹn, nó sẽ coi sự nói dối như một vật không cùng ở với những tính tình tự trọng của nó.
Nên ta mong rằng: cách hình phạt thân thể bằng không bỏ hẳn đi được, cũng nên dùng ít thôi. Cái giá trị giáo dục của cách hình phạt ấy rất là mập mờ, vả ta chỉ thấy nó có hại hơn là có ích. Lấy sự đau đớn làm cho trẻ sợ hãi đê hèn tức là vùi giập cái lòng tôn trọng nhân phẩm của chúng đi và rắt chúng vào con đường điêu dan giả trá.

Ta cần gợi cho trẻ con lúc nào cũng có lòng can đảm mà đứng hẳn về bên chân lý, không chịu hèn mạt sợ hãi những sự nguy tai nhân đấy có thể sảy ra cho mình được, mà hết sức trả lời những người hỏi mình theo như ý mình cho là phải lẽ, chớ không theo như cách mình tưởng là đẹp lòng người hỏi chuyện, mà phó bầy tư tưởng ra một cách tự do thành thực chớ không phải rựa rẫn vào ý tưởng của người quyền thế hơn mình. Nhưng cái lòng thành thực ấy chớ nên hiểu lầm mà thành ra cái chứng táo tợn sấc láo.

Trong sự luyện tập cái nết thực thà cũng như trong sự luyện tập các nết hay khác, cái gương tốt bao giờ cũng là sự trọng yếu hơn cả. Vậy nên những người ở chung quanh trẻ, bắt đầu từ gia đình nó trở đi, phải có cái nết tốt ấy. Muốn thế dẫu việc nói dối thế nào cha mẹ cũng nên cẩn thận mà giữ mình đừng nói dối.
Phải trừ bỏ hết các những cách nói dối mà mình tưởng là ích lợi cho trẻ con như những cách dọa nạt hoang đường. Sự gì mình không muốn cho nó biết thì chớ có nói dối nó, chỉ nên bảo nó còn bé chưa hiểu được và đợi khi nào nó lớn lên sẽ giải nghĩa cho nó biết.
Ta cũng khá nên lạm dụng những cách giả dối thuộc về lễ phép. Đành rằng dẫu sao ta cũng không muốn cho con cái ta trở nên những người “lỗ mạng” quá thẳng rất khó chịu cho cái xã hội cần phải dung thứ nhiều sự ngày nay. Những người có tính thẳng quá thường là khiếm nhã. Nhưng không phải rằng muốn nhã nhặn thì phải lừa dối người ta đâu!
Ta chớ vì lợi dan dối mà làm gương cho con em bắt chước. Để cho nó thấy mình được lợi vì nói dối, ấy là đun đẩy nó vào con đường nói dối hầu như không còn phương sách nào ngăn ngừa lại được. Lợi là một cái chủ động mạnh nhất của muôn việc trần gian, khi đứa trẻ thấy nói dối có lợi thì cũng khó lòng mà kiêng nói dối được.
Nên ta không chủ ý cho trẻ cái gì thì đừng hứa với nó cái ấy. Mình lừa nó lần này, tất nó hay lừa mình lần khác. Ta lấy làm đau lòng vì thấy nhiều bực cha mẹ An nam rất hay nhẹ dạ hứa lời mà không mấy khi giữ lời hứa cả. Vậy thì các ngài phải bỏ hẳn cái thói xấu ấy đi. Khi các ngài hứa cho trẻ cái gì thì phải cho nó cái ấy, bảo phạt nó làm sao thì phải phạt nó làm vậy.
Một sự cần yêu nhất là phải giữ sao cho việc làm giống như lời nói, vì như thế thì ta mới tỏ ra người chỉ vì lòng yêu chân lý, bụng mến thành thực mà nói và làm những việc ấy thôi, chớ không phải vì những cái chủ động khác như lòng kiêu ngạo và trí tư lợi đâu. Nay thí dụ như ta vẫn thường dạy trẻ phải ăn tiêu tần tiện, thì ta chớ nên hoang phí một cách điên rồ cho thỏa cái lòng khoe khoang của ta ở trước mắt chúng nó, vì rằng ta làm gương xấu cho chúng nó như thế, tức là ta dạy cho chúng nó biết ta không thành thực. Ta bắt chúng không được làm những việc mà chính ta cũng vẫn làm thì có phải rằng chúng tưởng cũng có quyền làm những việc ấy khi nào có dịp làm được không?

Trong khi trò chuyện, hoặc ta nói về việc gì hay là về người nào, ta cũng chớ nên ngoa ngôn quá đáng. Vì hễ quá đáng lắm thì hay sinh ra giả dối. Khi ta mắng trẻ, chớ nên nói nặng thêm cái lỗi nó ra; khi ta kể chuyện, đừng vì muốn làm đẹp câu chuyện mà bịa đặt hoang đường vô lý.

Trẻ con tuy có tính bắt chước là tính thông thường hệ trọng hơn cả, những giữ cái thái độ đáng lấy làm gương đã nói trên kia đối với chúng nó thì cũng chưa đủ, phải xem xét những cái then chốt bí mật ở trong tâm sự chúng nó để mình biết rằng vì đâu mà chúng nó sinh ra dan dối, rồi sau mới có thể trừ thói dan dối ngay từ lúc đứa trẻ chưa mắc được. Ta quyết nhiên không cho trẻ vì khoe khoang hay lợi lộc mà ăn dan nói dối, muốn thế, hễ nó nói dối về phương diện nào, ta lại lấy ngay phương diện ấy mà trị cho nó. Đứa trẻ lười biếng thì ta bắt làm việc bội phần, đứa trẻ vì lợi nói dối thì không cho nó được hưởng lợi ấy, và cả hai đứa ta lại làm cho nhục nhã là từ giầy ta không tin chúng nó nữa. Nhưng khi sửa trị những tật xấu ấy, ta chớ nên cay nghiệt quá. Trẻ con thường vì sợ mà hay nói dối. Ta phải lấy sự dịu dàng mà khiến nó thú thực những lời nó nói, những việc nó làm ra, nhưng ta chớ quên tha lỗi cho nó, để gọi là khen thưởng nó vì nó đã thực thà thú lỗi. Nhưng khi nó mới phạm lỗi xong, ta đừng bắt nó thú ngay mà giầy vò lương tâm nó, vì lúc ấy nó còn sợ ta quá hay là hám lợi quá. Nếu ta không để nó có đủ thì giờ hồi tâm thì nhiều khi nó thành nói dối.

Ta chớ coi sự nói dối là một nết xấu nhỏ mọn nữa, ta phải lấy nó làm một nết xấu to của chủng loại ta mới được. Lúc nào ta cũng phải dạy cho con cái ta biết rằng nết nói dối là một sự đê mạt xấu xa nó làm mất phẩm giá người ta và khiến cho đồng bào khinh bỉ. Đối với những đứa trẻ có ý ngả về đường giả dối, ta phải nghiêm nhặt hơn là đối với những đứa lười biếng, bảo không ăn lời. Ta cần phải làm sao cho con cháu ta biết rằng nếu chúng phạm hai mươi tội khác nhau ta cũng rộng dung cho, chớ như chúng giả dối một chút để che đậy một tội trong hai mươi tội kia thì ta không tha thứ được. Nhưng trong khi ta trị cái thói giả dối là quân thù nghịch khả ô nhất của tâm địa nó, ta chớ nên tin nghe những lời vu khống của anh chị nó coi thường mà bầy đặt ra, sự vu khống tức là một phương nói dối bất nhân, bất trí. Ta bảo chúng nó biết rằng nói dối là việc quan hệ, cái ảnh hưởng của sự nói dối có hại to, không thể coi thường làm vậy được.
Sau nữa là ta phải ăn ở làm sao cho con em biết rằng ta lấy sự thực thà làm trọng yếu lắm, và ta phải lấy sự thực thà làm một nết hay cốt yếu mà luyện tập cho chúng nó. Hễ khi nào có dịp khuyến khích nó ăn ở thực thà thì ta đừng nhãng bỏ. Bất cứ ở nhà hay ở trường, một lời nói, một việc làm thành thực phải có ngợi khen và ban thưởng nữa. Cũng có đôi khi đứa trẻ thực thà lỗ mạng quá, thành ra trạm lòng người ta. Ta đừng vội vàng mắng nó, ta nên khuyên nhủ nó dịu dàng khôn khéo rằng: ”Nói thực rất là việc hay, nhưng không được vô phép. Phải thực thà, mà cũng phải lễ phép mới được.” Trong khi trò chuyện, chớ bỏ mất cái dịp nào nói đến sự thực thà, ta khen nó ở trước mặt con cháu ta. Nên ta xem nhật trình thấy có việc thực thà, ta bảo con cho con cháu ta biết. Ấy chỉ nhờ những phương pháp hằng ngày ấy mà ta có thể dạy cho con cháu ta biết yêu quý sự thực thà là sự chính ta đã yêu quý như thế.

VỀ ĐƯỜNG TINH THẦN GIÁO DỤC – Cách học kinh sử chuyên chế của ta làm cản mất cái tính hiếu năng, cái trí quan sát, cái trí đoán định và cái trí nghị luận, nói tóm lại là nó ngăn cản hết cả những đức tính thuộc về tinh thần có thể gầy thành cái nghĩa chân lý được. Vậy muốn gây rựng mở mang cho con em cái nghĩa chân lý ấy, ta phải sửa đổi cách giáo huấn cổ xưa lại, luyện tập cho con em ta được nhiều tính tốt nhờ đó có thể hiểu biết, mến yêu và tìm tòi cái chân lý một cách tuần tự được.
Trẻ con muốn thỏa mãn cái tính tò mò thì hay hỏi han cha mẹ luôn luôn. Cha mẹ phải kiên nhẫn rộng dung mà nghe con cái hỏi han, vì những câu hỏi ấy gợi cho ta biết rằng chúng có trí khôn cùng có tính tự  nhiên muốn tìm cõi học thức và muốn nhờ sự học thức tìm điều chân lý vậy. Có khi trẻ hỏi ta mà ta hơi lúng túng, những khi ấy ta chớ khinh bỏ đi hay là trả lời không thực. Thí dụ nó hỏi: ”Sao giời lại mưa?” ta chớ trả lời: ”Tại trên ấy có ông thần chuyên riêng về việc tưới đất”. Vì như thế, chẳng hướng sai cái trí suy sét của nó đi thì một ngày kia, nó cũng biết là ta lừa dối nó, mà lừa dối nó thế, là làm gương bất chính cho nó noi theo. Cha mẹ và thầy giáo cần phải khuyến miễn cho trẻ con có tính hiếu năng vì tính ấy là một bước khởi thủy tìm đường chân lý và có nhiều những gương tốt lắm; các ngài phải  nên giữ trẻ đừng để nó vì lém lỉnh mà hỏi nhiều câu vô ích thôi; muốn thế, bắt nó phải nghĩ rồi hãy nói.

Trẻ con chỉ nhớ về lúc nào cũng có tính nghĩ ngợi để biết đích sác cái tâm sự nó và các việc ở quanh mình nó, mà nó có thể đoán định được công minh những sự sẩy ra ở trước mắt hay là kể lọt vào trong tai nó, sự đó tức là con đường noi tới chân lý vậy. Ta cố sức mở mang cho nó cái trí quan sát phần nhiều còn kém cỏi lắm, nghĩa là ta phải tập tành cho nó biết chú ý và biết quan sát, ta phải trừ bỏ những cái ý tưởng non thiếu, sai lầm nó thường lộ xuất ra làm cho sự quan sát của trẻ không được kết quả vẹn tuyền.

Sự đoán định của trẻ thơ thường hay nông nỗi và hay chuyên nhất, nên chi hay sai lầm. Cha mẹ và thầy giáo phải dạy cho nó biết xem xét, phải có kiên tâm nghe lấy và sửa lại những quyết định mới mẻ của nó, và khiến nó đem những ý ấy đọ với sự vật ở đời, phải tập quen cho nó cái tính biết phá cái hình thực bề ngoài mà tìm cái thực sự ở trong cùng là biết truy tầm cái nguyên ủy của các việc sẩy ra cho thật đích sác. Phải chữa sửa cả những đường ăn tiếng nói sai lầm của nó, vì đó thường cũng là biểu hiện cái tư tưởng của nó đấy. Lại phải giữ miệng đừng ngỏ cho nó biết những cái ý tưởng cường ngạnh, những câu đoán định quá khích cũng những sự vọng đoán mà cái trí chuyên nhất của nó thường khi lại khuếch chương ra quá đáng.
Sự nghị luận của trẻ con thường không được chắc chắn. Muốn tập nhiễm cho nó cái tính nghị luận chính đáng và nghiêm nghị, thì phải trừ bỏ những cái tính dột nát, cẩu thả, chưa kinh nghiệm, hay hấp tấp, không buồn nghĩ ngợi, không chịu kết đoán, vì những tính xấu ấy thường làm sai lầm cái lý luận của nó đi. Sau phải dùng một cách giáo huấn có trật tự đã khảo sát kỹ càng và kinh nghiệm đích đáng mà dạy bảo cho nó thì nó mới thành tính nghị luận đích đáng và kỹ càng được. Ấy chính là ta tập nhiễm cho con em cái tính nghị luận công minh mà tự nhiên khiến chúng mến yêu cái chân lý đó.
Một cách giáo huấn tường tận như thế sẽ bồi bổ cho cái nết thực thà của con em ta một phần khá lớn. Lúc nào nó cũng phải quan sát, đoán định và nghị luận, thành ra nó sẵn tư cách biết phân biệt điều hay cùng điều dở và biết bướng lời nói và việc làm của nó về đường chân lý hơn.

***

Tiếc thay! phần nhiều cha mẹ và thầy giáo An nam ta còn lấy cái nghĩa tối yếu của sự thành thực làm mới lạ lắm. Họ không như người Tây, họ coi thường sự dan dối và sự thật thà quá. Đối với họ thì dan dối chỉ là một tật xấu nhỏ, không thể sinh ra những sự nguy hiểm được. Ấy phần nhiều người vẫn thế – , còn tính thật thà thì chỉ là một nết tốt xoàng, kém xa những nết vâng lời và nết có phép. Cái tư tưởng ấy rất có hại cho sự giáo dục trẻ thơ. Chính cần phải trị thói dan dối và gây nết thực thà cho con trẻ, thế mà không mấy người cố sức lưu tâm đến cả. Có lạ gì, việc mình đã không lấy làm hệ trọng thì khi nào mình chịu để ý đến. Ta rất mong rằng các bực cha mẹ và thầy giáo nên suy nghĩ về mấy lời sau này, vì mấy lời ấy là một điều chân lý sâu xa nó tỏ cho mình biết rằng sự thành thực đáng quý và sự gian dối đáng khing là nhường nào: ”Lời khen có giá trị nhất mà ta có thể ban cho một người nào được, tức là câu bảo người ấy rằng: ”Ông là người thực thà” (La Bruyere). – “Sự nói dối là một tật xấu khả bỉ. Nếu ta biết nó đáng sợ hãi gớm ghê ngần nào thì ta dùng súng lửa mà đánh đuổi nó đi, ta xử thế đối với tật nói dối công bằng hơn là đối với các tật xấu khác…” (Montaigne).
Nhiều người nói rằng: Những lời đó có phần có phần quá đáng lắm. Nhưng nếu những người ấy nghĩ đến cái kết quả gớm ghê của sự nói dối, thì tất nhiên cũng phải công nhận rằng những lời nói kia không có gì là quá đáng cả. Tật nói dối là cái nguồn suối sinh sản ra các thứ sú hướng: Khi mình đã cố ý giữ kín một lỗi gì ở trong bụng mình mà mình chẳng nói ra miệng, thì thế nào mình cũng sẵn lòng phạm điều lỗi ấy. Ở trong xã hội, nên không phải sự ăn cắp thì không còn sự gì là tội nặng nhất nữa, người trong xã hội mà không có lòng tin cần nhau do ở bụng tốt của mình ra thì còn thể nào giao tiếp cùng nhau được. Nếu trong một nước ai cũng lừa đảo gian trá để kiếm tư lợi một cách bất lương thì nước không thể có được một công nghệ, thương mại nào cả, mối hàng sẽ tản hết mà quốc gia cũng lụn bại! Một người lái buôn thực thà, ấy là một người lái buôn tài khéo khôn ngoan nhất. Nếu cái nguyên lý về khoa học vị nhà bác sĩ kém thành tín mà không được thế lực ảnh hưởng tự do, thì tinh thần làm sao còn tiến hóa được nữa; nếu trong một nước mà dân sự vì nghi ngờ e sợ lẫn nhau, mỗi người một nơi, không cùng đồng tâm hiệp lực với nhau để làm ăn, thì nước ấy còn khoáng chương tiến hóa làm sao được nữa! Một cái không gian nguy độc như thế tức là  bóp ngạt hơi cả quốc dân và hại cả quốc dân không sao tiến hóa lên được, dẫn đến thuốc tiên cũng không chữa nổi. Vậy tấm lòng yêu nước của ta đâu, mau mau cảm khích cho ta biết khinh sợ một cái tật xấu làm hại nước ta ghê gớm thế. Nước Pháp nhân từ hiện đang đem cái lòng thành tín đáng thừa nhận nó sẽ cứu ta khỏi mắc tật đó mà thay vào cái lòng nghi hoặc rất nguy tai gốc bởi sự áp chế xưa kia mà ra vậy. Ta phải thế cái lòng ấy cho nước Pháp, và ta đã được nước Pháp giúp sức như thế thì ta cũng phải tự bổ thêm sức cho ta mới được. Đối với nước ta cũng như đối với nước bảo hộ, cái nghĩa vụ cao nhất của ta là sửa mình tấn tới về đường tinh thần luân lý như thế mà giúp sự tiến hóa cho tổ quốc ta.


Huxley, Orwell, Ionesco mô hình nào cho Việt Nam?

Từ Thức

Đài truyền hình Pháp-Đức ARTE gần đây đặt câu hỏi: mô hình xã hội nào cho thế giới, Huxley hay Orwell? Aldous Huxley và George Orwell, hai nhà văn tiên tri của thế kỷ 19, đã tiên đoán thế giới sẽ đi tới đâu dưới sự cai trị của các chế độ độc tài, toàn trị. Ngày nay, tất cả những gì họ tiên đoán đang xẩy ra trước mắt, khắp nơi, đặc biệt là bên Tàu

Cả hai đều nghĩ đều nghĩ độc tài sẽ biến con người thành cái máy, không còn cá tính, không còn nhân phẩm, không suy nghĩ, không phẫn nộ, không bất bình, hoàn toàn vô cảm, chỉ biết cúi đầu tuân lệnh để được yên ổn thở, sống và hưởng thụ.

Câu hỏi rất đáng đặt cho Việt Nam. Khẩn cấp.

XÃ HỘI TÊ GIÁC

Có lẽ phải thêm mô hình Ionesco. Trong tác phẩm Rhinocéros (Những con tê giác), Eugène Ionesco mô tả một xã hội trong đó mọi người trở thành những con tê giác, mặt mũi giống nhau, hình dạng giống nhau, suy nghĩ như nhau, nghĩa là không còn cá tính, không suy nghĩ, chỉ sống, cư xử theo bầy đàn.

Trong một thành phố, dân chúng dần dần biến thành những con tê giác phá phách, hung bạo. Tê giác trở thành đa số. Những người còn lại lần lượt đi theo, biến thành tê giác. Mỗi người có một lý do: vì sợ, vì phục tòng đa số, vì ngây thơ, nghĩ là thế giới tê giác đẹp hơn, vui hơn thế giới thực.

Cả thành phố chỉ còn lại 3 người, cố gắng cầm cự: Dudard và cặp tình nhân Bérenger, Daisy. Cuối cùng Dudard, được coi là trí thức, cũng tìm cách bào chữa cho hành động phá hoại xã hội của tê giác để bỏ nhà nhập bầy. Như các trí thức bỏ cuộc, Dudard tự bào chữa: ‘’Bổn phận của tôi là đi theo lãnh đạo và các đồng chí’’. Daisy muốn ở lại với người tình, nhưng cũng đầu hàng, vì thấy bên ngoài đàn hát vui nhộn. Daisy coi tê giác như thần tượng: ‘’Ce sont des Dieux.’’ (Đó là những bậc thánh).

Người duy nhất còn lại là Bérenger. Berenger cô độc, chiến đấu trong tuyệt vọng. Ôm súng chờ, Bérenger gào: Tôi sẽ chiến đấu chống tất cả. Tôi là người cuối cùng, tôi sẽ là người tới cùng. Tôi không đầu hàng’’.

Người đọc gấp sách, tự hỏi: Bérenger sẽ cầm cự bao lâu ?

Ionesco (1904-1994) là một nhà văn Pháp, gốc Lỗ Ma Ni (Roumanie). Thuộc Hàn lâm viện Pháp, ông công bố một cáo trạng lên án chính sách diệt chủng của Đảng Cộng sản.

Cùng với Samuel Beckett, Ionesco là người khai sinh trường phái kịch nghệ phi lý (Théâtre de l’absurde). Những vở kịch của Ionesco đều phi lý, vô nghĩa, nhưng nói lên sự thực hơn cả sự thực, từ Rhinocéros, Le roi se meurt, tới La Cantatrice Chauve

Rhinocéros tố cáo chế độ toàn trị biến con người thành những con vật. La Cantatrice Chauve (Nữ ca sĩ trọc đầu) trong đó không có nhân vật nào là ca sĩ, không có ai trọc đầu. Từ đầu tới cuối vở kịch là những đối thoại ngớ ngẩn, đầu Ngô mình Sở, không câu nào liên hệ tới câu nào, không ai hiểu gì, từ khán giả tới diễn viên.

Ionesco muốn nói tới một thế giới hỗn loạn, mọi người không còn khả năng trao đổi, đối thoại; chữ nghĩa, ngôn ngữ trở thành vô nghĩa, ngớ ngẩn, khiến xã hội đã hỗn loạn trở thành hỗn loạn hơn. Như câu của Albert Camus: Mal nommer des choses c’est ajouter au malheur du monde (Gọi tên sự vật không chính danh là thêm hỗn loạn vào cái hỗn loạn của thế giới).

Người là sinh vật duy nhất biết nói. Đáng lẽ ngôn ngữ phải là sợi dây nối liền con người, các chế độ độc tài toàn trị đã đã làm băng hoại ngôn ngữ, khiến ngôn ngữ thay vì là cái cầu, đã khiến người ta xa nhau hơn.

La Cantatrice Chauve chiếm kỷ lục về thời gian trình diễn: gần 3 phần tư thế kỷ. Từ khi ra mắt năm 1957, vở kịch được trình diễn liên tục cho tới ngày nay, ở Théâtre de la Huchette, khu Latin, Paris

HUXLEY, ORWELL, HAI CÁI NHÌN TRÁI NGƯỢC

Viết cách đây 3 phần tư thế kỷ, tác phẩm Brave New World (1932, bản tiếng Pháp: Le Meilleur Des Mondes) của Huxley (1), và ‘’1984’’ (ra đời năm 1949) của Orwell (2), đã mô tả sống động thế giới ngày nay, thế giới được cai trị bằng những thuyết âm mưu kỳ quái, những fake news, những dối trá được coi là sự thực, những sự kiểm soát khủng khiếp, từ hành động tới tư tưởng của mỗi người dân, mỗi giây phút

Độc giả VN ít nghe nói tới Aldous Huxley, nhưng rất quen thuộc với George Orwell nhờ 2 tác phẩm dịch sang Việt ngữ: Animal Farm (Trại súc vật) và ‘’1984’’.

Người Việt bắt gặp chính mình trong Trại súc vật, một xã hội toàn trị, trong đó bất công, thối nát được hoá trang dưới chiêu bài cách mạng, vô sản. Một xã hội dối trá, nham nhở, cười ra nước mắt, trong đó ’’tất cả mọi người đều bình đẳng, nhưng có những người được… bình đẳng hơn thiên hạ đôi chút’’.

Bằng cách nào các chế độ toàn trị biến con người thành những cái máy vô cảm, chỉ biết tuân lệnh? Huxley, Orwell nghĩ hoàn toàn khác nhau.

ORWELL VÀ BIG BROTHER

Orwell, trong 1984, tố cáo một xã hội trong đó guồng máy cầm quyền, dưới con mắt của Big Brother, kiểm soát nhất cử nhất động của người dân, đàn áp dã man những người muốn ra khỏi lề phải, mon men tới lề trái, suy nghĩ hành động khác thiên hạ. Tóm lại, cai trị, kiểm soát bằng kinh hoàng.

Orwell là một nhà cách mạng, xuất thân từ giai cấp bình dân, muốn chống bất công, thay đổi thế giới.

Ông tình nguyện sang Tây Ban Nha kháng chiến chống độc tài quân phiệt, cùng với những người Cộng sản. Lúc đầu, ông hăng say, thấy cách mạng tuyệt vời, dân từ mọi giai cấp sát cánh bên nhau chống độc tài. Là cựu quân nhân của quân đội Anh ở Miến Điện, ông đóng vai huấn luyện quân sự cho quân kháng chiến, trực tiếp tham gia những cuộc hành quân, suýt bỏ mạng vì đạn xuyên qua cổ họng.

Dần dần, sống bên cạnh các đồng chí, ông khám phá bộ mặt thực của những người muốn dùng bạo lực, dối trá, cải trắng thành đen, coi mục đích tiến tới chính quyền biện minh cho những phương tiện bất nhân, vô luân tàn bạo nhất. Ông vỡ mộng, bỏ về nước.

Là ký giả ở London, trong lúc tả phái hoành hành ở Âu Châu, Orwell kinh hoàng trước sự dối trá của báo chí, media Cộng sản. Sự thực khách quan không còn nữa. Lịch sử được viết lại, nguỵ tạo trắng trợn. Dối trá trở thành sự thực. Ngôn ngữ hoàn toàn bị cưỡng hiếp, trắng thành đen. Chiến tranh là hoà bình. Hận thù là tình yêu. Bạo lực là công lý. Ngu dốt là sức mạnh.

Orwell trở thành nhà văn chống Cộng quyết liệt nhất, trong một thời đại đứng về phe tả là lẽ tất nhiên của ‘’trí thức tiến bộ’’. Ông kiếm một hòn đảo hẻo lánh, dù bệnh hoạn (bị lao phổi nặng), túng thiếu, cặm cụi viết 2 cuốn sách để đời: Animal Farm và 1984, để đánh thức thế giới. Ông từ trần ở tuổi 46, sau khi đã viết gần xong những ưu tư của mình

Trong 1984, mỗi người dân bị theo dõi mỗi giây phút, khắp nơi, dưới một con mắt vô hình, gọi là Big Brother. Không ai biết Big Brother là gì, ở đâu, nhưng ai cũng biết mình bị theo dõi, từ đó không dám làm gì, nghĩ gì khác với nhà nước. Trong chính phủ, bộ quan trọng nhất là Bộ Sự thực (Ministry of Truth), có nhiệm … trá hình sự thực, viết lại lịch sử, nguỵ tạo tin tức, hướng dẫn dân suy nghĩ, suy luận theo nhà nước

HUXLEY VÀ NHÀ TÙ KHÔNG TƯỜNG

Huxley, sinh năm 1894, hơn Orwell 9 tuổi, coi tác phẩm của Orwell có tầm vóc quan trọng, nhưng không chia sẻ cái nhìn của Orwell.

Huxley không tin vào sự hữu hiệu của chính sách chỉ cai trị bằng kinh hoàng, bằng cách đạp vào mặt người dân.

Ông nghĩ khủng bố là một yếu tố để cai trị, nhưng muốn cai trị lâu dài, vĩnh viễn, phải biến chính người dân thành những chiến sĩ bảo vệ cho chế độ, thay vì bất mãn, dù chỉ thụ động, bất mãn trong im lặng. Khỏi cần cai tù, mỗi người dân sẽ trở thành cai tù cho chính mình, vì không muốn mất quyền hưởng lạc, vì thoả mãn với đời sống vật chất của mình

Cách củng cố quyền lực hữu hiệu nhất theo Huxley là xoá bỏ những giá trị tinh thần, thoả mãn những thú vui vật chất, những giải trí ấu trĩ nhất, những nhu cầu tiêu thụ phù phiếm nhất. Đó là phương pháp cổ truyền thời La Mã: hãy cho dân bánh mì và những trò vui (thí dụ trò giác đấu), người dân sẽ quên mọi chuyện, ngoan ngoãn chấp nhận chính quyền

Huxley, trong The Brave New World: ‘’Nhờ kiểm soát tư tưởng, nhờ khủng bố thường trực để giữ cá nhân dưới sự phục tòng, ngày nay chúng ta đã bước vào một chế độ độc tài hoàn hảo nhất, một chế độ có bề ngoài dân chủ, một nhà tù không tường, trong đó tù nhân không nghĩ tới chuyện vượt ngục, không nghĩ tới chuyện lật đổ bạo chúa. Một chế độ, trong đó, nhờ được tiêu thụ, được giải trí, những người nô lệ đâm ra yêu thích thân phận nô lệ của mình’’ (3)

Là một trí thức thuộc giai cấp quý tộc Anh, Huxley sinh ra trong một gia đình có nhiều khoa học gia nổi tiếng, kể cả Nobel Y khoa, Huxley tiên đoán và kinh hãi thấy người ta sẽ dùng những tiến bộ kỹ thuật để kiểm soát con người một cách hữu hiệu cùng cực.

Orwell và Huxley thuộc 2 giai cấp khác nhau; Huxley, trí thức, thuộc giai cấp quý tộc, ‘’đẹp trai, học giỏi, con già giàu’’, Orwell, một nhà hành động thuộc giới bình dân, nhưng cả hai đều trăn trở trước đại hoạ của nhân loại.

Hai người đã gặp nhau, trao đổi, khi Orwell được học bổng vào trường Eton, là nơi đào tạo những phần tử ưu tú của giai cấp thượng lưu, nơi đào tạo giới lãnh đạo nước Anh. Huxley là Giáo sư văn chương Pháp. Hai người bất đồng ý kiến trên mọi chuyện, nhưng nhờ Huxley, Orwell khám phá và say mê những tác giả Pháp như Maupassant, Zola, Anatole France. Orwell rời Eton vì hết học bổng, và cũng vì thấy đó không phải là thế giới của mình. Huxley cũng bỏ Eton sau 2 năm, vì không thích nghề dạy học, chỉ muốn làm nhà văn.

MÔ HÌNH HUXLEY, ORWELL Ở NƯỚC TÀU

Huxley, Orwell, ai có lý?

Orwell với kinh nghiệm trước mắt, thấy rõ cái tàn bạo bệnh hoạn của độc tài toàn trị

Huxley là trí thức, thấy cái đại hoạ của một xã hội chỉ biết tiêu thụ. Nếu một nhà độc tài muốn khai thác, thoả mãn các thị hiếu phù phiếm của người dân, họ sẽ cai trị vĩnh viễn. Người nô lệ, một lúc nào đó, sẽ đứng dậy, bứt phá xiềng xích, nhưng ai chống lại những thú vui, những trò tiêu thụ cho họ có cảm tưởng mình là những người tự do?

Những chuyện đang xẩy ra tại các xứ độc tài, đứng đầu là Trung Cộng cho thấy những điều Huxley, Orwell tiên đoán đang thực hiện dưới mắt chúng ta mỗi ngày. Và sự thực vượt xa trí tưởng tượng của những nhà văn giàu tưởng tượng nhất

Trung Cộng đang thực hiện cả hai mô hình Orwell, Huxley.

Một mặt, nhà nước đàn áp dã man những người loạng quạng đi vào lề trái. Không phải chỉ có một Bộ Sự thật, nhưng có hàng triệu dư luận viên để nguỵ tạo tin tức, vu cáo, bôi nhọ, nhục mạ, triệt hạ những người suy nghĩ trái chiều. Không phải chỉ có một Big Brother vô hình, nhưng có trên 400 triệu caméras tại khắp các ngõ ngách. Không ai tránh khỏi cameras quá 7 phút, dù đi lại ở những khu hẻo lánh nhất. Công an, nhờ cameras tối tân nhất, có thể, trong vài phút, nhận diện những người đang bị theo dõi trong số 7, 80 ngàn khán giả trong một trận football

Ngay cả Orwell cũng không tưởng nổi một cuốn sổ xã hội (crédit social) của mỗi công dân Tàu ngày nay. Mỗi người có một số điểm công dân, do computers quản trị . Bị báo cáo có lời lẽ thiếu tin tưởng vào Đảng, leo vào mạng coi những websites phản động, vượt đèn đỏ… sẽ bị mất một số điểm. Mua một cuốn sách tư tưởng Tập Cận Bình, chăm chỉ tham dự những buổi học tập đường lối của Đảng, sòng phẳng trả tiền điện, tiền nước v.v.. sẽ được tăng điểm. Những người có sổ xã hội tốt sẽ được hưởng vài đặc quyền, đặc lợi, nhất là được yên ổn làm ăn. Những người có sổ xã hội xấu sẽ gặp khó khăn, cho tới khi bị theo dõi, bị vào sổ đen, hết kiếm việc làm, thuê nhà, mua vé xe lửa, ghi tên cho con vào trường học. Sổ xã hội là một tiêu chuẩn để tuyển lựa nhân viên, lấy vợ lấy chồng, để thành công hay thất bại

Tại nhiều địa phương bên Tàu, người ta thí nghiệm dự án cho mỗi smart phone một tiếng reo khác nhau, tuỳ theo số điểm trong sổ xã-hội của mỗi người. Nghe tiếng reo, người ta biết ngay người gọi là công dân tốt hay xấu, có nên tiếp xúc hay không, có nên cộng tác, cho thuê nhà, cho vay tiền hay không.

Đó là cai trị theo mô hình Orwell.

Theo mô hình Huxley, xã hội Tàu là xã hội tiêu thụ xả láng, hơn cả những nước tư bản.

Thị trường béo bở nhất cho hàng hoá xa xỉ, đắt tiền như Vuiton, Chanel, Dom Perignon, Tesla, Rolls Royce… là thị trường Tàu. Du khách Tàu được chiều đãi nhất, bất chấp tư cách rừng rú của họ, vì mỗi du khách Tàu tiêu xài trung bình mỗi lần ít nhất 5000 dollars trong chuyện shopping, bỏ xa các du khách những nước giàu nhất. Siêu thị loại sang La Fayette, Printemps ở Paris có khu dành riêng cho du khách Tàu, lựa sẵn những hàng hoá đắt tiền người Tàu thích, mở cửa bất cứ giờ nào nếu có một đoàn du khách ghé Paris nhưng chỉ có vài giờ làm shopping.

Tất cả những trò chơi, thú vui của tư bản, từ golf tới football, từ champagne tới rượu chát đều phát triển mạnh bên Tàu. Người Tàu, ít nhất là người có tiền, thoả mãn, hãnh diện. Cũng như rất nhiều người Việt hãnh diện: Ở VN bây giờ cái gì cũng có ông ơi. Đó là những người bảo vệ Đảng tích cực nhất, hơn cả Đảng viên

Tóm lại, áp dụng hai mô hình Orwell, Huxley, nước Tàu của Tập Cân Bình đang thực hiện một xã hội toàn trị hoàn hảo nhất, đã Hán hoá dân tộc Tibet, đã lập một trại cải tạo khổng lồ cho cả dân tộc Ngô Nhĩ, đã xây những nhà tù thật, tối tân, bên cạnh những nhà tù không tường. Tập Cận Bình đang thành công trong việc biến người Tàu thành những con tê giác

CƯỠNG BỨC NGÔN NGỮ, BÓP NGHẸT NGÔN LUẬN

Một trong những tệ hại dẫn đường tới độc tài toàn trị là cưỡng hiếp tự do ngôn luận, tiêu diệt khả năng phán đoán, suy luận của người dân

Tự do ngôn luận là căn bản của các chế độ dân chủ. Thông tin trung thực là võ khí để bảo vệ dân chủ. Đối thoại, thảo luận một cách xây dựng là phương tiện hữu hiệu nhất để cải thiện xã hội.

Khi nắm trong tay các media, nhà cầm quyền bóp chết xã hội, độc quyền cai trị trên các xác chết biết đi, trên những con tê giác. Về hiện tượng lũng đoạn ngôn luận, Huxley và Orwell cũng có cái nhìn khác nhau.

Orwell tố cáo chuyện bưng bít thông tin. Huxley, trái lại, nghĩ đại hoạ là hiện tương quá nhiều thông tin, cái giả cái thực lẫn lộn.

Học giả Mỹ Neil Postman, trong cuốn sách best seller ‘’Amusing Ourselves to Death’’ tóm tắt 2 quan điểm khác nhau về truyền thông của Huxley và Orwell:

- Cái sợ của Orwell là nạn cấm in sách; Huxley sợ sẽ không cần cấm sách vì không ai đọc sách nữa

- Orwell sợ thông tin bị bưng bít; Huxley sợ có quá nhiều thông tin, khiến chúng ta trở thành thụ động (không suy nghĩ, phân tách nữa), và ích kỷ (chỉ đọc và nghe những media hợp ý mình)

- Orwell sợ sự thực bị che giấu; Huxley sợ sự thực bị ngập lụt trong biển cả của những chyện tào lao

- Orwell sợ chúng ta sẽ có một văn hoá tù túng (a captive culture); Huxley sợ một văn hoá nông cạn, nghèo nàn (a trivial culture)

Ngày nay, tất cả những e ngại của Orwell và Huxley, dù trái ngược nhau, đã trở thành sự thực.

Một mặt người ta bưng bít sự thực, mặt khác, người ta cho tràn ngập những tin tức vô bổ, những fake news, những tin tức dựng đứng phản khoa học, phản lý trí của các thuyết âm mưu đủ loại.

Trước đây, những cơ quan báo chí làm công việc gạn lọc, giải thích. Ngày nay, ở những nước độc tài toàn trị, công việc đó là độc quyền của nhà nước. Tại những nước tự do, với mạng lưới xã hội, bất cứ ai cũng trở thành những nhà báo, những chuyên viên truyền thông. Không cần đọc một cuốn sách, khỏi cần ra đường, khỏi cần tìm hiểu, ngồi trong góc nhà, gõ vài hàng có thể dẫn đám đông đi như một bầy cừu của Panurge.

Tựa cuốn sách của Neil Postman về các đài truyền hình, Amusing Ourselves to Death (bản tiếng Pháp: Se distraire jusqu’à la mort s’ensuive. Hãy giải trí cho tới chết) nói lên hiện tượng một đại chúng ngụp lặn trong những chương trình có mục đích duy nhất là giải trí khán giả để bán hàng, quên tất cả những cái còn lại liên hệ tới trí tuệ, kiến thức, văn hoá. Huxley không nói gì khác về một thế giới do các chuyên viên đủ loại điều khiển, vô văn hoá, không còn lý trí, trở thành đất dụng võ cho độc tài toàn trị

Trung Cộng ngày nay là hiện thân của hai mô hình Huxley, Orwell cộng lại, với tần số 1000, để đào tạo một xã hội tê giác theo kiểu Ionesco.

Đáng lẽ đó chỉ là chuyện thiên hạ, cũng chẳng có gì đáng ưu tư. Vấn đề là những gì xẩy ra ở bên Tàu cũng đang là dấu hỏi bức xúc đối với một xã hội Việt Nam toàn trị.

Tokyo. 03/2023

T.T. ( tuthuc-paris-blog.com)

(1) ALDOUS. HUXLEY (1894-1963). Tiểu thuyết gia, thi sĩ, ký giả, triết gia. Tác phẩm: 12 tiểu thuyết, 7 tuyển tập truyện ngắn, 8 tập thơ, 22 sách nghị luận, 3 ký sự du lịch, 1 vở kịch. Nổi tiếng nhất: Brave New World.

(2) GEORGE ORWELL (1903-1950). Tên thực: Eric Arthur Blair. Tác giả 9 tiểu thuyết, ký sự và hàng trăm bài báo, nghiên cứu, nghị luận đủ loại. Nổi tiếng nhất: Animal Farm, 1984.


Ngày 30/4: Tại sao 47 năm sau vẫn chưa có thay đổi ở Việt Nam?
Từ thức
26-4-2022
Ngày 30 tháng Tư – Đã đến lúc đặt câu hỏi nhức nhối: Tại sao 47 năm sau vẫn chưa có thay đổi ở Việt Nam? Tại sao thế giới đã biến đổi không ngừng, với một vận tốc chóng mặt, nhưng Việt Nam vẫn ù lì, dẫm chân một chỗ, vẫn còn là một trong những nước hiếm hoi bám chặt, như đười ươi giữ ống, một chủ nghĩa đã bị nhân loại chối bỏ?
1001 lý do
Người ta đã nêu rất nhiều lý do, nhưng những lý do đưa ra có thực sự giải thích hiện tượng đáng buồn là chế độ Cộng sản vẫn đứng vững ở Việt Nam?
– Lý do lịch sử: Việt Nam là nạn nhân của chế độ thuộc địa, nhu cầu đòi độc lập, cuộc tranh đấu đòi tự do đã đẩy đất nước rơi vào quỹ đạo Cộng sản quốc tế. Tệ hại hơn nữa, quỹ đạo Trung Cộng. Nhưng rất nhiều quốc gia đã là nạn nhân của chế độ thuộc địa, rất ít rơi vào rọ. Rất nhiều quốc gia đã bị chủ nghĩa Cộng sản cám dỗ lúc đầu, nhưng thức tỉnh kịp thời.
– Lý do địa lý: Việt Nam có cái bất hạnh là ở sát cạnh nước Tàu, nhưng Việt Nam không phải là trường hợp duy nhất. Trung Cộng giáp ranh với 14 quốc gia.
– Lý do chính trị: Chế độ Cộng sản tàn bạo, cai trị bằng khủng bố, cái sợ trở thành một bản năng để sống còn, một dân tộc tính; chính sách ngu dân, nhồi sọ của Cộng sản đã thành công trong nghĩa vụ biến người dân thành một đàn cừu.
Nhưng chế độ độc tài nào cũng tàn bạo, tàn bạo là một định nghĩa của độc tài. Điều đó đã không ngăn được các chế độ độc tài thi nhau sụp đổ. Chế độ Cộng sản nào cũng cai trị bằng khủng bố, tẩy não, điều đó đã không ngăn được Xô Viết Nga tan rã, bức tường ô nhục Berlin sụp đổ, các nước Đông Âu tìm được tự do.
– Lý do văn hoá: Văn hoá VN, đặc biệt là văn hoá Khổng giáo, đã khiến người Việt phó mặc chuyện chính trị cho vua quan, chỉ lo việc gia đình. Nhưng văn hoá Á Đông đã không cấm Nhật Bản trở thành một cường quốc, văn hoá Khổng giáo, đã không cản Đài Loan, Đại Hàn trở thành những nước dân chủ kiểu mẫu.
Văn hoá gia đình rất cao ở Do Thái (từ ngữ “người mẹ Do Thái” (la mère juive) là biểu tượng của văn hoá gia đình rất nặng của dân tộc này), đã không cấm người Do Thái có tinh thần quốc gia rất cao.
Tóm lại, những vấn đề nêu trên có thực, nhất là khi nó tụ hợp tất cả trên đầu một dân tộc (sẽ đi sâu hơn trong một bài khác), đã đóng góp vào đại hoạ chung, nhưng không đủ để giải thích tại sao gần nửa thế kỷ sau ngày 30/4/75, vẫn không có thay đổi lớn tại Việt Nam, bất chấp những yếu tố khách quan khiến người ta nghĩ, đáng lẽ Cộng sản phải sụp đổ.

Ảnh: Dân và quân VNCH bị quân CSVN bắt giữ, đi bộ trên đường phố Sài Gòn sau khi thành phố này rơi vào tay phe cộng sản vào ngày 30-4-1975. Nguồn: AFP/ Getty Images
Yếu tố khách quan
Những yếu tố khách quan khiến chế độ độc tài đáng lẽ phải khốn đốn:
– Internet, Facebook, nói chung mạng lưới xã hội, khiến thông tin khó bị bưng bít, sự thực khó che giấu, tẩy não khó thành công.
– Lưu thông, du lịch toàn cầu dễ dàng, khiến người Việt (khác với người Bắc Hàn) có cơ hội tiếp xúc với thiên hạ, để ý thức được thân phận cá chậu, chim lồng của chính mình.
– Trên 4 triệu người Việt sống ở nước ngoài, nhiều người về nước thường xuyên, trao đổi với gia đình, bè bạn, khiến những trò tuyên truyền rẻ tiền đối với người dân trong nước trở thành lố bịch.
– Nhờ kinh tế toàn cầu, kinh tế khả quan hơn ngày xưa, một giai cấp trung lưu ra đời. Trên lý thuyết, giai cấp trung lưu là động lực chính cho các phong trào dân chủ. Họ đủ sống để hết lệ thuộc cơm áo, đủ trình độ để có nhu cầu đòi hỏi tự do, không thuộc guồng máy Đảng để hết lòng bảo vệ chế độ. Ở những nước bình thường, một giai cấp trung lưu đông đủ là điều kiện tối cần cho thể chế dân chủ.
– Một nửa dân tộc, sống ở miền Nam trước 75, có kinh nghiệm sống để so sánh một xã hội trong tay Cộng sản, vói một xã hội tự do.
– Sau nửa thế kỷ xâm chiếm miền Nam, người Cộng sản đã lộ nguyên hình là một bọn cướp ngày, một mafia đỏ, buôn dân bán nước.
– Bất công xã hội, tham nhũng tới độ kinh hoàng, đã phơi bày trước mắt mỗi người, qua những căn “lều của đầy tớ”, nghĩa trang bao la của lãnh tụ, đời sống phè phỡn, bất nhân của giới cầm quyền.
– Môi trường, danh lam thắng cảnh bị tàn phá một cách khủng khiếp để làm kinh tài.
– Công nhân, phụ nữ bị bán, xuất cảng như những nô lệ.
– Tôn giáo bị đàn áp, luân lý rã rời, xã hội tan rã.
– Tai hoạ lệ thuộc Trung Cộng càng ngày càng lớn, hiểm hoạ mất nước càng ngày càng gần. Người Việt có bệnh chia rẽ kinh niên, nếu có điều gì đồng thuận, đó là tinh thần chống Tàu, trong khi tập đoàn cầm quyền tình nguyện làm tay sai cho Bắc Kinh.
Tất cả những yếu tố khách quan đó, quá đủ, đáng lẽ phải đưa đến sự sụp đổ nhanh chóng của chế độ.
Nhưng sự thực phũ phàng là chế độ vẫn đứng vững.
Kỷ niệm 47 năm ngày mất miền Nam, đến lúc chúng ta phải đặt câu hỏi, khẩn cấp, không nhân nhượng, không né tránh: tại sao Cộng sản chưa sụp đổ, tại sao chưa có một thay đổi gì về chính trị, dân chủ, dân quyền ở Việt Nam?
Nhà tù không tường
Tại sao, bất chấp những yếu tố bất lợi nói trên, tập đoàn cầm quyền Hà Nội vẫn xây được cái mà Aldous Huxley gọi là nhà tù khổng lồ không tường, để giam 90 triệu tù nhân?
Aldous Huxley: “Nhờ kiểm soát tư tưởng, nhờ khủng bố thường trực để giữ cá nhân dưới sự phục tòng, ngày nay chúng ta đã bước vào một chế độ độc tài hoàn hảo nhất, một chế độ có bề ngoài dân chủ, một nhà tù không tường, trong đó tù nhân không nghĩ tới chuyện vượt ngục, không nghĩ tới chuyện lật đổ bạo chúa. Một chế độ nô lệ, trong đó, nhờ được tiêu thụ, được giải trí, những người nô lệ đâm ra yêu thích tình trạng nô lệ của mình” (1).
Huxley không nói gì khác hơn Juvénal đã nói từ thời đế quốc La Mã: hãy cho dân bánh mì và các trò chơi (panem, circenses), họ sẽ hài lòng, bỏ quên mọi chuyện, vua chúa tha hồ cai trị.
Thời La Mã, ngoài bánh mì và trò chơi, lý thú nhất là trò giác đấu giữa các nô lệ.
Ngày nay giác đấu (gladiateurs) được thay bằng football, games đủ loại, bánh mì thay bằng ăn nhậu, tiêu pha, mua sắm.
Dân không đòi hỏi gì hơn.
Được “đi bão” sau một trận bóng tròn, được xếp hàng ăn Mc Donald’s, mua giầy Nike, Adidas, tuổi trẻ thấy mình có đủ tự do, hạnh phúc.
Ai đã không nghe người Việt trong nước khoe, một cách hãnh diện: “Ở VN ngày nay không thiếu gì cả, ông ơi. Có tiền là có mọi thứ”.
Ít người nghĩ: thiếu một thứ, đáng quý hơn cả, là tự do, là cái hãnh diện được suy nghĩ, hành động như một con người có nhân phẩm, một con người có quyền làm người. Đáng gọi là con người.
Một chế độ độc tài cũng có thể làm thoả mãn nhu cầu vật chất của chúng ta, nhưng chúng ta không phải là súc vật, chỉ có nhu cầu vật chất.
Cộng sản đã thành công trong việc đào tạo một thế hệ bạc nhược, hèn yếu, vô cảm, vô trách nhiệm, ích kỷ, vô luân, thụ động.
Gramsci và thuyết “thống trị văn hoá”
Để giải thích hiện tượng CS chưa có gì thay đổi ở VN, dân chủ tự do vẫn là chuyện xa vời, có lẽ phải mượn lý thuyết Gramsci. Theo Gramsci, văn hoá giải thích tất cả.
Muốn có cải cách chính trị, phải có nền móng văn hoá, những yếu tố khác, thí dụ kinh tế, chỉ là thứ yếu. Muốn thay đổi xã hội, không thể hà tiện một cuộc cách mạng văn hoá, thay đổi tư duy. Nếu không, nếu có biến chuyển, chỉ là những cuộc đảo chánh, những thay đổi nhất thời, những cuộc nổi loạn, sau đó sẽ đâu trở lại đó.
Theo Gramsci, có 2 điều kiện để người dân tích cực tham gia cách mạng:
1. Cùng chung một ý thức hệ
2. Tin rằng thay đổi sẽ có hậu quả tốt cho chính mình
Antonio Gramsci (1891-1937) là một lý thuyết gia thiên tả người Ý, trước đây là cẩm nang tranh đấu cho các phong trào cách mạng trên thế giới, ngày nay là sách gối đầu giường cho các chính trị gia thuộc mọi khuynh hướng, từ tả sang hữu, nhất là ở Âu Châu.
Tại Pháp chẳng hạn, phe cực hữu, đã mở một trường học ở Lyon để đào tạo cán bộ, vì đồng ý với Gramsci là nếu không tạo một nền móng văn hoá vững chắc, nếu tư tưởng quốc gia cực đoan của họ không ăn rễ trong dân chúng, dù họ có thắng cử cũng chỉ là những thắng lợi bề mặt, nhất thời.
Tạm tóm tắt lý thuyết Gramsci qua 2 chữ “hégémonie culturelle” (thống trị văn hoá) (2).
Muốn tiến tới chính quyền và đứng vững lâu dài, phải đi tới thống trị văn hoá.
“Gramsci phân biệt xã hội ra 2 thành tố mà ông gọi là 1.Société politique, hay pouvoir politique (xã hội chính trị, quyền lực chính trị ) và 2. Société civile (Xã hội dân sự) .
Quyền lực chính trị, bao gồm các cơ chế nhà nước, bộ máy chính quyền: chính phủ, quân đội, công an, cảnh sát… Xã hội dân sự, là tất cả những gì thuộc địa hạt tư nhân, lãnh vực tinh thần, sở hữu của mỗi cá nhân, địa hạt của văn hoá, tôn giáo, tri thức, đạo đức, nhân sinh quan, triết lý sống tiềm tàng trong một xã hội. Tóm lại: Tư duy của một dân tộc.
Lật đổ một chính phủ, một tập đoàn cầm quyền, chiếm pouvoir politique, chỉ là một cuộc đảo chánh.
Muốn bền vững, muốn thay đổi xã hội, phải đấu tranh và chiến thắng trên địa hạt văn hóa, phải nắm société civile, phải thay đổi tư duy. Phải đặt một nền tảng văn hóa mới.
Chính quyền phải được một sự hậu thuẫn ngầm, đương nhiên, của một xã hội cùng chia sẻ những giá trị tinh thần tiềm tàng, sâu kín trong tiềm thức của một dân tộc.
Gramsci giải thích tại sao cách mạng “vô sản” chỉ thành công ở Nga nhưng thất bại ở Âu Châu. Bởi vì trong xã hội Nga, và nói chung, xã hội Đông Phương, nhà nước là tất cả, xã hội dân sự còn sơ khai, chỉ cần chiếm vài cơ sở huyết mạch là chiếm được quyền lực.
Trái lại, các nước Tây phương, xã hội dân sự, nói khác đi, quyền lực văn hoá phức tạp, sâu xa (với văn chương, nghệ thuật, triết học…), xã hội dân sự phong phú (với các hội đoàn, các nghiệp đoàn, báo chí, đảng phái…), nắm được chính quyền không dễ, áp đặt một chế độ mới là chuyện không thể xẩy ra.
Chính vì vậy, Cộng sản chỉ cần chiếm vài cơ sở chính yếu ở Nga đã thành công trong cách mạng 1917, người dân hầu như không hay biết gì. Nhưng sau đó, vì không có cỗi rễ văn hóa, không có sự đồng thuận tư duy, Staline không có cách gì khác hơn để duy trì quyền lực là sự khủng bố (terreur).
Không có đồng thuận, nhà nước phải dùng terreur. Nhưng người ta không xây dựng gì trên sự khủng bố. Tất cả tài nguyên, nhân lực quốc gia chỉ dành cho ưu tiên hàng đầu: củng cố guồng máy đàn áp. Guồng máy quốc gia tê liệt, kinh tế khủng hoảng, luân lý suy đồi, xã hội băng hoại (Từ Thức. Gramsci: tất cả là một vấn đề văn hoá).
Hai mục tiêu
Áp dụng lý thuyết Gramsci, chúng ta có thể kết luận, sở dĩ chưa có thay đổi ở VN, Cộng sản vẫn đứng vững, bởi vì:
1. Văn hoá dân chủ chưa thực sự ăn sâu trong đầu óc dân Việt.
2. Đa số dân chưa tin những thay đổi chế độ sẽ cải thiện đời sống của mình.
Bổn phận của những người tranh đấu cho tự do, dân chủ là phải đóng góp vào việc thực hiện hai mục tiêu đó.
Đó không phải là điều dễ, bởi vì người ta chỉ thực sự tha thiết với dân chủ khi đã sống trong một xã hội dân chủ. Có người nói: “nếu chưa ăn táo, bạn sẽ không nhớ, không thèm táo”.
Dân không tin thay đổi chế độ sẽ cải thiện đời sống của họ.
Tuyên truyền, nhồi sọ đã khiến người dân trong các nước độc tài hài lòng với đời sống của mình. Dân Bắc Hàn tin là nhờ cha con họ Kim mà dân Hàn khỏi đói khổ như các dân tộc khác trên thế giới. Dân Nga tin là nhờ Putin mà khỏi đói như thời Staline. Rất nhiều người Việt nghĩ ở VN ngày nay không thiếu gì, miễn là có tiền, và mục đích ở đời là kiếm tiền.
Nếu không đi tới mục tiêu đó, bằng bất cứ giá nào, dưới bất cứ hình thức nào (hoạt động chính trị, văn hoá, xã hội, media, văn học, nghệ thuật…), sẽ không hy vọng thực sự có thay đổi lớn ở VN.
Có người sẽ phản kháng: đó là việc làm quá lâu dài, trong khi tình trạng khẩn cấp như hoả hoạn. Nhưng làm những việc khẩn cấp để chống độc tài không cấm người ta làm những việc lâu dài hơn, khi ý thức đó là chuyện cơ bản. Tướng Pháp Lyautey nói với quân sĩ: “hãy đi từ từ, chúng ta gấp lắm đấy”.
Chiến tranh vị trí
Theo Gramsci, đấu tranh không còn là những cuộc giáp chiến, nhưng là những cuộc chiến văn hoá, tranh thủ trí não, mỗi phe tìm cách bành trướng ảnh hưởng của mình.
Yếu tố quyết định của trận chiến đó, Gramsci gọi là “guerre de position” chiến tranh vị trí), trái với “guerre de mouvement” (chiến tranh di động). Trong chiến tranh vị trí, võ khí là văn hóa. Văn hoá được coi là địa bàn hoạt động, bộ tổng tham mưu.
Khi tư duy đó đã trở thành mẫu số chung, người dân sẽ phân tách thời cuộc, thời sự, lịch sử dưới lăng kính đó. Người dân sẽ hành động dưới lăng kính đó. Đưa những dữ kiện khách quan không đủ thuyết phục, phải thay đổi tư duy.
Nếu người dân còn bị nhồi sọ, họ sẽ tìm mọi cách bào chữa cho chế độ. Trước những bằng chứng hiển nhiên về những tệ hại trước mắt, họ sẽ chui vào chỗ ẩn náu cuối cùng, nghĩ đó chỉ là lỗi lầm của lãnh tụ này, bộ trưởng kia, không phải lỗi của chế độ. Trong bất cứ trường hợp nào, việc thay đổi tư duy vẫn là mẫu số chung, không thể gạt sang một bên, chờ một lúc khác
Theo Gramsci, chế độ sẽ và chỉ sụp đổ khi nền tảng lung lay, và nền tảng chỉ lung lay khi đa số dân chúng chối bỏ xã hội đang sống, đồng thuận về một xã hội tương lai.
Từ sóng ngầm tới đột biến
Nghiên cứu những cuộc cách mạng, người ta thấy có 3 yếu tố khiến một chế độ sụp đổ:
1. Làn sóng ngầm (sự bất mãn, căm thù tiềm tàng trong lòng dân)
2. Đột biến (một cơ hội, một sự kiện thời sự nào đó khiến đợt sóng ngầm bùng nổ)
3. Lãnh đạo (hay các tổ chức đã chuẩn bị từ lâu, để hướng dẫn các đột biến đi tới mục tiêu.
Tới nay, hầu hết người Việt chống Cộng chỉ ngồi chờ đột biến.
“Người ta có thể rút tỉa gì từ Gramsci? Khi nào tư duy của một dân tộc bị nhồi sọ gần một thế kỷ chưa thay đổi, chuyện thay đổi sẽ còn gian nan. Có thể những người bất mãn với chế độ Cộng sản càng ngày càng đông, nhưng người ta khó xây dựng gì vững vàng trên sự chống đối. Chỉ có thể xây dựng xã hội mới trên tư duy mới, khi đa số tin tưởng ở những giá trị mới.
Người dân chỉ chủ động trong việc xây dựng dân chủ, khi nghĩ dân chủ sẽ thay đổi cụ thể đời sống cuả mình, tương lai của con cháu mình. Khi nào những ý niệm dân chủ chỉ là những khẩu hiệu, sự thờ ơ vẫn còn, và chính sách khủng bố vẫn hữu hiệu.
Tóm lại, mặt trân văn hóa luôn luôn là một ưu tiên, ngay cả trong hoàn cảnh cấp bách.
Ismaïl Kadaré, nhà văn hàng đầu của Albanie, nói: ngay cả trong những lúc khốn cùng, người ta cũng phải có thái độ trân trọng đối với văn hóa” ( Từ Thức. Gramsci: tất cả là một vấn đề văn hoá).
Mặt trận tư duy
Có người sẽ phản kháng: đó là việc làm quá lâu dài, trong khi tình trạng khẩn cấp như hoả hoạn. Nhưng làm những việc khẩn cấp để chống độc tài không cấm người ta làm những việc lâu dài hơn, khi ý thức đó là chuyện cơ bản. Tướng Pháp Lyautey nói với quân sĩ: “hãy đi từ từ, chúng ta gấp lắm đấy”.
Đáng lẽ việc vận động để thay đổi tư duy là chuyện của trí thức.
Rất tiếc, VN không có một “intelligentsia” (hàng ngũ trí thức), được coi như lương tâm của dân tộc, có đủ kiến thức, và uy tín, để soi đường cho dân tộc.
Trong tình huống đó, việc vận động để thay đổi tư duy là nghĩa vụ của mỗi người.
Trên địa hạt của mình, với khả năng của mình, mỗi người có thể đóng góp vào cuộc tranh thủ tư duy. Không thể giao chiến để chiếm đất, người ta có thể, và phải giao chiến trên địa hạt trí não. Nghe có vẻ viển vông, nhưng từ cổ chí kim, tư duy vẫn dẫn dắt nhân loại, đi tìm thiên đàng hay xuống địa ngục.

Hai Truong:
Lý do chính của Việt Nam không có đổi thay sau ngày 30 tháng 4 năm 1975 là Lý do chính trị: Chế độ Cộng sản tàn bạo, cai trị bằng khủng bố, cái sợ trở thành một bản năng để sống còn, một dân tộc tính; chính sách ngu dân, nhồi sọ của Cộng sản đã thành công trong nghĩa vụ biến người dân thành một đàn cừu.

Thật sự thì người theo Chủ nghĩa cộng sản trên khắp thế giới không còn theo Chủ nghĩa Mác-Lê sau năm 1945:

Ở Liên Xô thì ngày trước theo Bác Stalin và ở Nga bây giờ thì theo Chú Putin.
Ở Cuba thì ngày trước và bây giờ vẩn còn theo Bác Castro.
Ở Trung quốc thì ngày trước theo Bác Mao và bây giờ thì theo Chú Tập.
Ở Bắc Hàn thì ngày trước theo Bác Kim và bây giờ thì theo Chú Ũn.
Ở Vịêt Nam thì ngày trước theo Bác Hồ và bây giờ cũng vẫn còn theo Bác Hồ chứ không theo Chú Trọng. Các Chủ tịch của Đảng gian xảo tự biết mình không lừa gạt được người dân nên phải tiếp tục dùng Bác và Đảng để cai trị người dân.


  1. Tuê-Hải Nguyễn 27/04/2022 at 7:51 am
    Aldous Huxley: “Nhờ kiểm soát tư tưởng, nhờ khủng bố thường trực để giữ cá nhân dưới sự phục tòng, ngày nay chúng ta đã bước vào một chế độ độc tài hoàn hảo nhất, một chế độ có bề ngoài dân chủ, một nhà tù không tường, trong đó tù nhân không nghĩ tới chuyện vượt ngục, không nghĩ tới chuyện lật đổ bạo chúa. Một chế độ nô lệ, trong đó, nhờ được tiêu thụ, được giải trí, những người nô lệ đâm ra yêu thích tình trạng nô lệ của mình” (1).
    Huxley không nói gì khác hơn Juvénal đã nói từ thời đế quốc La Mã: hãy cho dân bánh mì và các trò chơi (panem, circenses), họ sẽ hài lòng, bỏ quên mọi chuyện, vua chúa tha hồ cai trị.
    Thời La Mã, ngoài bánh mì và trò chơi, lý thú nhất là trò giác đấu giữa các nô lệ.
    Ngày nay giác đấu (gladiateurs) được thay bằng football, games đủ loại, bánh mì thay bằng ăn nhậu, tiêu pha, mua sắm.
    Dân không đòi hỏi gì hơn.
    Được “đi bão” sau một trận bóng tròn, được xếp hàng ăn Mc Donald’s, mua giầy Nike, Adidas, tuổi trẻ thấy mình có đủ tự do, hạnh phúc.
    Ai đã không nghe người Việt trong nước khoe, một cách hãnh diện: “Ở VN ngày nay không thiếu gì cả, ông ơi. Có tiền là có mọi thứ”.
    Ít người nghĩ: thiếu một thứ, đáng quý hơn cả, là tự do, là cái hãnh diện được suy nghĩ, hành động như một con người có nhân phẩm, một con người có quyền làm người. Đáng gọi là con người.
    Một chế độ độc tài cũng có thể làm thoả mãn nhu cầu vật chất của chúng ta, nhưng chúng ta không phải là súc vật, chỉ có nhu cầu vật chất.
    Cộng sản đã thành công trong việc đào tạo một thế hệ bạc nhược, hèn yếu, vô cảm, vô trách nhiệm, ích kỷ, vô luân, thụ động.
    LÀ CÂU TRẢ LỜI
  2. Cái văn hóa nô lệ ở Việt Nam nó ăn sâu vào cả tầng lớp tinh hoa trí thức, được gọi là cấp tiến, khi những Tương Lai, Mạc Văn Trang… vẫn còn đang cuồng Hồ.
    Voltaire nói :”Thật khó để giải phóng những kẻ ngu khỏi những xiềng xích mà chúng tôn thờ. “
 Trời vào thu, Đại Ngu buồn lắm em ơi!
Dương Tự Lập
2-4-2023
(Thế hệ một thời đi qua vòm trời vàng son Việt Nam Cộng Hòa)
Trước đó đã có, nhưng rầm rộ hơn phải được tính từ đầu năm 2004 khi ông cựu Phó Tổng thống Việt Nam Cộng hòa bốc đồng Nguyễn Cao Kỳ do được những tay “bác sĩ” Cộng sản tài tình kết nối “khúc ruột dư” của ông trở về Việt Nam thành “khúc ruột Thừa ngàn dặm”.
Năm kế tiếp 2005 là lão nhạc sỹ Phạm Duy, người có số phận quá tam ba bận. Kháng chiến chống Pháp ông bỏ chiến khu về Thành, chia cắt hai miền ông bỏ Thành Hà vào Nam, Bắc thâu tóm Nam ông bỏ Nam chạy sang Mỹ. Ba mươi năm mang kiếp sống của kẻ lưu vong.
Từ đó đám chống Cộng xôi thịt bên Mỹ như bọn Nguyễn Ngọc Lập, Hoàng Duy Hùng, Nguyễn Phương Hùng… theo gương ông Kỳ từ Mỹ ào ạt trở về, và cũng đều giống nhau, khi đặt chân xuống sân bay, bọn chúng nước mắt lưng tròng nức nở nghẹn ngào, ân hận, tự nhận đã một thời lầm đường lạc lối, đầy mình tội lỗi đối với đất nước non sông.
Tiếp nối theo có đám ca sĩ Việt ở Mỹ cũng rầm rộ kéo nhau về “kiếm ăn” bởi ở Mỹ thị trường âm nhạc ấy đã hết… ăn. Kiều bào ta rải rác khắp nước Mỹ thời điểm này khoảng hai triệu người. Thế hệ thích nhạc xưa ngày một thưa thớt, trong khi ở Việt Nam một trăm triệu dân, lượng khán giả háo hức đón nhận dòng nhạc vàng, Bolero này còn thịnh hành, còn đông lắm. Thôi thì sống đâu cũng là sống, cũng vẫn phải làm, vẫn phải tồn tại. Chuyện cơm áo gạo tiền gắn liền sinh mạng.
Hơi phiền là các ca sĩ này cứ tưởng bở, được hát những bài hát của họ tự chọn thoải mái như trên sân khấu Mỹ, Pháp, Úc… Như trên sân khấu quê nhà của thời vàng son Việt Nam Cộng hòa còn tồn tại. Họ được trở về Việt Nam hành nghề đã là một “đặc ân lớn” của Chính phủ, của Đảng phẩm chất, trí tuệ, cùng lòng bao dung độ lượng nhân ái dành cho dân và vì dân. Nếu không phải Đảng Cộng sản Việt Nam thì chẳng có cái Đảng chó nào trên thế gian này vĩ đại, giầu lòng chắc ẩn hơn.
Nào là Chế Linh, Thanh Tuyền, nào là Phương Dung, Giao Linh, nào là Hương Lan, Tuấn Vũ, rồi Khánh Ly, Tuấn Ngọc… ùn ùn theo nhau kéo về hát trên sân khấu quê nhà hợp hòa dân tộc. Tất cả các ca sĩ này có một số phận na ná giống nhau, tiền sử của họ đều bị khép tội phản động, bỏ chạy vào ngày “Đất nước trọn niềm vui” 30-4-1975. Họ trở thành thuyền nhân (Boat people) lênh đênh biển cả. Mạng họ đào hoa nên chưa bị sa vào ruột cá. Đến nay tuổi của họ cũng kha khá là cao. Ông Đỗ Phủ cười xếp tất cả loại này vào bọn “người xưa nay hiếm”.
Chương trình của họ vé đã được bán hết, đang chuẩn bị trình diễn, hoặc diễn hát giữa chừng mà lỡ có bị cúp mất điện, tắt đài thì chỉ là chuyện hài Xã hội chủ nghĩa, chuyện muỗi. Lỗi này nếu truy xét nguyên nhân thì đều do từ dân xướng ca phạm luật chơi, đi sai đường hoặc hát chệch hướng chỉ đạo của Ban Tuyên giáo Trung ương.
Xin nêu mấy trường hợp mới xẩy ra đối với nhóm ca sĩ đã trải qua chế độ Việt Nam Cộng hòa trở về hát trên quê nhà thời gian gần đây để ta suy ngẫm.
Chế Linh gốc người Chăm, từng sáng tác và hát cho lính “Ngụy quân, Ngụy quyền”. Tuổi trẻ vô Sài Gòn nói tiếng Việt chưa sõi. Bắt đầu nổi tiếng từ bài hát đầu tiên “Tình bơ vơ” của nhạc sĩ Lam Phương. Từng bị chế độ Cộng sản bỏ tù rồi vượt biên thoát nạn. Ra hải ngoại, đứng trên sân khấu Thúy Nga Paris by night dám đóng vai Vua Champa Chế Bồng Nga, vị vua vĩ đại cuối cùng của Quốc vương Chăm vì sau khi ông tử trận năm 1390 khép lại lịch sử cường hùng, người sau thế ông không ai hơn được. Nước Chăm cũng bị nhà Hồ Đại Ngu đánh chiếm giang sơn dần, mất hết đất đai thịnh vượng và về sau bị xóa sổ hoàn toàn.
Báo An Ninh Thế giới cuối tháng ngày ấy đã đăng hình ông “Vua Chế Linh” trong bộ áo bào uy nghi lẫm liệt và có hẳn một trang dài luận tội Chế cực kỳ phản động, dám gợi lại một triều đại đã qua. MC Nguyễn Ngọc Ngạn thì đùa tếu, Chế là người vô tổ quốc, người nước ngoài nói hai thứ tiếng. Nay cho về lại Việt Nam hát là hồng phúc rồi, nếu lỡ như có xẩy ra sự cố chi chi đó khi chuẩn bị trình diễn tại Thủ đô Hà Nội như hồi trung tuần tháng 11 năm 2022 thì chỉ là do phúc của Chế hết hồng mà thôi. Dẫu có thế nào thì Chế cũng đừng oán than chế độ ưu việt đãi ngộ cho Chế trở về, bởi kết cục nó tất phải thế.
Khánh Ly làm cả một chương trình show tại Đà Lạt cuối tháng 6 năm 2022 không sao, ngứa nghề tương thêm bài “Gia tài của mẹ” (Trịnh Công Sơn sáng tác):
“Một ngàn năm nô lệ giặc Tàu
Một trăm năm đô hộ giặc Tâу
Hai mươi năm nội chiến từng ngàу
Gia tài của mẹ để lại cho con …
Gia tài của mẹ một rừng xương khô
Gia tài của mẹ một núi đầу mồ…
Gia tài của mẹ một nước Việt buồn”…
Tắt điện. Cấm hát, về nước Mỹ mà hát. Giá như lúc đó nữ ca sĩ này hứng lên hát: “Như có Bác trong ngày vui đại thắng” (Phạm Tuyên), hay “Tiếng hát từ thành phố mang tên Bác” (Cao Việt Bách), hoặc “Hồ Chí Minh đẹp nhất tên Người” (Trần Kiết Tường), “Đất nước trọn niềm vui” (Hoàng Hà) … chắc chắn Khánh Ly còn được hát, hát nữa, hát mãi, hát tẹt ga, ca tẹt sức. Thậm chí sẽ được hát khuyến mại, hát dưới ánh điện sáng trưng, hát tưng bừng như chưa bao giờ được hát.
Hỏng rồi! Giặc Tây thì còn được chớ sao lại có giặc Tàu ở đây? Sao lại nội chiến, bọn chúng ông “đánh cho Mỹ cút đánh Ngụy nhào” kia mà, phải nói ngoại chiến chứ, nội chiến cái con khỉ tiều, chẳng hiểu gì về điện. Xương khô nào đầy mồ. Việt nào là Việt buồn, không thấy chúng ông suốt ngày vui như có Bác, sướng như được sống bên lăng Người đó thây. Tắt, biến.
Nói vui vậy thôi chứ gì thì gì ca sĩ Khánh Ly vẫn đáng khen bởi bà dũng cảm “Hát trên những xác người” (Trịnh Công Sơn) của một trời tóc tang Mậu Thân Huế 1968 bị Cộng sản tàn sát:
“Chiều đi qua Bãi Dâu, hát trên những xác người
Tôi đã thấy, tôi đã thấy,
Trên con đường, người cha già ôm con lạnh giá.
Chiều đi qua Bãi Dâu, hát trên những xác người
Tôi đã thấy, tôi đã thấy,
Những hố hầm đã chôn vùi thân xác anh em”.
Thể hiện nhạc phẩm nào thì Khánh Ly cũng rất tôn trọng tác giả cùng lời ca trong bài hát. Dẫu có bị Ban Tuyên giáo đuổi về lại nước Mỹ thì bà cũng nên vui vẻ. Không vì thế mà danh của bà sứt mẻ mòn hao.
Khánh Ly có chung số phận đắng cay với hơn một triệu người dân miền Nam đúng ngày “Đất nước trọn niềm vui” ấy, Ly chạy ra biển, Ly biến sang Mỹ. Trên sân khấu tự do thân hình gầy gò khô héo, Ly hát rắt réo : “Đêm chôn dầu vượt biển” (của Châu Đình An) nghe đau nhói:
Đêm nay anh gánh dầu ra biển anh chôn
Anh chôn, chôn hết cả những gì của yêu thương
Anh chôn, chôn mối tình chúng mình
Gửi lại đây trăm nhớ ngàn thương
Tạm biệt… nước non!
Rồi Ly lại hát: “Một chút quà cho quê hương” của (Việt Dzũng) sao tang tóc hãi hung:
Con gởi về cho cha một manh áo trắng
Cha mặc một lần khi ra pháp trường phơi thây
Gởi về Việt Nam nước mắt đong đầy
Mơ ước một ngày quê hương sẽ thanh bình…
Cả tác giả lẫn người hát đều là nạn nhân, thuyền nhân, chứng nhân trong cuộc chiến cốt nhục tương tàn, tiêu tan đất nước. Nên Ly thả hồn mình vào lời ca thổn thức, nhói nhức tâm can, chứa chan nước mắt, đau thắt con tim.
Cũng giống Chế Linh, Báo An Ninh Thế giới cuối tháng ngay sau đó có bài viết đầy trang về bà. Vạch trần bộ mặt phản quốc, tiểu sử Lệ Mai (tên thật của Khánh Ly) còn gọi Mai “đen” sinh ra và lớn lên trên phố Hàng Bông – Hà Nội. Đích thị gốc người Tràng An thanh lịch. Theo mẹ di cư vào Nam năm 1954 khi còn tuổi nhỏ lên chín lên mười, rồi trưởng thành người ca sĩ trong chế độ Ngụy Sài Gòn bơ thừa, sữa mứa của Mỹ.
Lịch sử ở đâu? Lịch sử chính là đây? Trong ca, văn, nhạc, họa chốn này… Thế hệ sau ta có hiểu nổi sao lại phải vượt biển? Sao lại phải chôn dầu mỗi nơi một chút, sao lại phải chôn lén lút giữa đêm đen. Phải gom tới bao nhiêu hộc dầu như thế mới đủ được cho ghe, cho xuồng chạy ra hải phận Việt Nam.
Sao đất nước văn hiến, văn vật mà cứ tối đen như mực, nào là “Tắt đèn”, tiểu thuyết Ngô tất Tố. Sau “Đêm đông” nhạc phẩm Nguyễn Văn Thương, đến “Đêm hội Long Trì”, tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng, “Đêm chôn dầu vượt biển” ca khúc Châu Đình An, “Cái đêm hôm ấy… đêm gì” bút ký Phùng Gia Lộc, “Đêm giữa ban ngày” hồi ký Vũ Thư Hiên, “Đêm dày lấp lánh” chính luận Nguyễn Thanh Giang… Ôi đất nước tôi, triền miên nghe nỗi đau của mẹ: “Ba lần tiễn con đi, hai lần khóc thầm lặng lẽ”. Ôi đất nước tôi, những kẻ biệt xứ xa xôi, lòng hằng mong giản đơn thôi “Mơ ước một ngày quê hương sẽ thanh bình”.
Ngỡ đất nước thanh bình nên bốc đồng Nguyễn Cao Kỳ muốn gửi nắm tro tàn của mình trên quê hương vào cuối đời như mơ ước. Khi cầm quân chống Bắc Việt ông Tướng cao bồi này đã đại bại, lúc nhắm mắt ông Kỳ còn thảm hại hơn. Ông ta phải chết ở nước ngoài. Nghe bảo cô con gái ông ở Mỹ có đi nói khó với mấy chùa người Việt bên đó nhờ ký gửi nắm tro cốt của cha mình họ mới chịu. Còn nhạc sĩ Phạm Duy (Phạm Duy Cẩn), người Hà Nội “xịn” trăm phần trăm luôn, sinh tại phố Hàng Cót, sống chỗ phố Hàng Dầu:
“Nhà tôi ở phố Hàng Dầu
Số nhà năm bốn (54) đứng đầu… du côn” (Hồi ký)
Trước khi nhắm mắt, ông lấy làm tiếc là nhiều tác phẩm của mình còn bị cấm. Hai trường ca chưa được cấp phép “Con đường cái quan” và “Mẹ Việt Nam”. Ông nhận thấy hoàn toàn thất bại khi người Việt còn chưa thực sự hòa hợp hòa giải cho dù đất nước đã thống nhất từ lâu.
Sau năm 1975 các vở kịch “Lá sầu riêng” (Kim Cương), “Đời cô Lựu” (Trần Hữu Trang), “Nửa đời hương phấn” (Hà Triều-Hoa Phượng)… tràn ra, dẹp dần các đoàn kịch Bắc. Gần nửa thế kỷ sau dòng nhạc vàng – Bolero của các nhạc sĩ miền Nam lan tỏa khắp bản làng thôn quê nước Việt. Thậm chí các cuộc thi Bolero bao giờ cũng được đón nhận người thi, người xem đông đảo, hoàn hảo, hào hứng, sôi nổi nhất. “Tình bơ vơ” (Lam Phương), “Xuân này con không về” (Trịnh Lâm Ngân), “Nỗi lòng người đi” (Anh Bằng), “Hai mùa mưa” (Lê Minh Bằng), “Trăng tàn trên hè phố” (Phạm Thế Mỹ), “Hoa trinh nữ” (Trần Thiện Thanh) …
Người nặng lòng gìn giữ phát huy di sản “tàn dư văn hóa đồi trụy” này ở Hải ngoại, công lớn nhất phải nhắc tới cố Giáo sư Tô Văn Lai (To Lai Peter) 1937 – 2022. Vượt biên sang Pháp cuối năm 1976, từ hai bàn tay trắng sáng lập gây dựng nên hãng băng dĩa Thúy Nga Paris, hãng băng dĩa lớn nhất của người gốc Việt ở hải ngoại, mang tên – Trung tâm Thúy Nga.
Ngày ông mất báo chí trong nước im hơi lặng tiếng. Nghe nói cô con gái ông là Tô Ngọc Thủy (Marie To) thay cha đem chương trình Thúy Nga về trình diễn lởn vởn mấy quốc gia châu Á sát Việt Nam như Singapore, Bangkok-Thái Lan. Người Việt mua vé bay sang xem đông như ngày hội. “Khúc ruột đặc biệt” ngàn trùng cách trở của dân tộc không được kết nối. Tội.
Rút ra sự thật bẽ bàng hôm nay và mãi muôn sau lời khẳng định chắc nịch của ông Tuyên giáo mẫn cán Trần Long Ẩn, Ủy viên Thường vụ Hội Nhạc sĩ Việt Nam: “Toàn bộ nền văn hóa nghệ thuật miền Nam trước năm 1975 là độc hại. Cần xóa bỏ hết”. Sặc mùi tanh tưởi, Nhổ rồi Liếm đã thành căn bệnh mãn tính của ban bệ này.
Dẫu sao mấy ca sĩ trên đây nói gì thì nói vẫn còn tư cách, giấy rách mà giữ được lề chứ cái nhà ông thợ hát Tuấn Ngọc kia tự tiện sửa lời làm ôi mặt làng “xướng ca muôn loài”. Trong ca khúc “Tình bơ vơ” nổi tiếng của cố nhạc sĩ Lam Phương hồi giữa tháng 3 năm 2023 này được tổ chức mở show tại Sài Gòn.
Nguyên bản “Trời vào thu Việt Nam buồn lắm em ơi”, Tuấn Ngọc hát thành “Trời vào thu chiều nay buồn lắm em ơi”. Phần đông khán thính giả, người xem, người đọc, bức xúc, xô vào bình luận chửi bới phê phán Ban Tuyên giáo quá khắt khe, rồi thì Ban Tuyên giáo hay nhăm nhe soi mói, Ban Tuyên giáo dữ dằn hơn con sói đói mồi, nên Tuấn Ngọc phải sửa lời, vân vân và vân vân…
Sai, hoàn toàn sai nếu trút hết nỗi căm giận cùng tội lỗi này lên đầu Tuyên giáo quốc gia. Nhiều người còn suy luận hát về mùa Thu Việt Nam thì phải tươi sáng, hào hùng khí thế như mùa thu Cách mạng tháng Tám 1945, Tuyên ngôn Độc lập ngày 2 tháng 9. Nếu có đúng chỉ đúng một phần nào đó thôi. Trong khi lỗi đó lại do chính “Ngọc hành” – xử trên sân khấu.
Cứ cho là Ngọc sợ Tuyên giáo cấm chứ bảo Ngọc quên lời nên hát sai càng không đúng vì đời Ngọc hát bài này có dễ đến trăm lần dư. Nếu còn nhân cách không phải hạng người giẻ rách chiếu manh thì ông ta bỏ hát bài đấy, lấy bài hát khác thế thôi có sao đâu, Tuyên giáo chắc bái chào thua. Cũng không phải vậy, đã lâu rồi trước đó “Tình bơ vơ’ được các ca sĩ hát ở Cung Văn hóa Hữu nghị Hà Nội. Các sân khấu diễn tại Sài Gòn, và nhiều nơi khác nữa trên cả nước mà vẫn trung thành với bản gốc, bài hát vẫn thể hiện được đúng lời. Như thế là không có sự cấm đoán ở đây, chí ít đúng bài này.
Tôi ghép thêm môt kẻ nữa cùng dân sàn diễn thời gian chưa xa, đó là Giám đốc nhà hát kịch, thằng hề láo Xuân Bắc. Vẫn biết nó là thằng hề của Tuyên giáo hay Tuyên giáo đẻ ra thằng hề Xuân Bắc xược láo cũng vậy. Thay vì tiếp thu lời phê bình của khán giả trong chương trình Táo quân trên Đài Truyền hình VTV càng ngày càng nhạt nhẽo, Bắc đã bịa bài viết “Cái tát của mẹ” chửi xéo Sử-tô nghĩa là Tổ-sư khán giả. Vậy nếu có vả thì ta vả gẫy răng vỡ mồm thằng hề láo chứ không thể vả mồm Tuyên giáo Trung ương. Ấy vậy mà ối kẻ vẫn ngu ngơ, bao biện cho Bắc, nghiêm khắc với Ban Tuyên giáo mới hay.
Quay lại chuyện ca sĩ Tuấn Ngọc, nay ông ta đã ở tuổi 75, đi mấy mươi năm trên con đường ca hát. Ông ta thừa trình độ để hiểu rõ nghệ thuật bao giờ cũng lưu giữ thông tin, ghi lại lịch sử, dấu tích của thời thế. Các nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ khi viết họ đã dồn hết tâm huyết vào tác phẩm của mình, mỗi câu mỗi chữ sáng tác ra đầy ắp nỗi niềm trăn trở, chỉ có họ mới có quyền sửa lời họ viết. Ngay cả Ban Biên tập muốn sửa câu chữ cũng phải hỏi ý kiến nếu tác giả còn sống chứ chưa nói thợ hát Tuấn Ngọc dám tự ý thay chữ khi tác giả đó đã khuất.
Tôi đã từng kể về người hàng xóm nhà tôi, nhạc sĩ Phạm Tuyên, vào dịp kỷ niệm ba mươi năm chiến tranh biên giới phía Bắc, Nhà xuất bản thuộc bên Quân đội yêu cầu ông sửa lại ca từ “quân xâm lược Bành trướng dã man” trong bài hát “Chiến đấu vì độc lập tự do” để đỡ bớt sự hung hãn của giặc Trung Quốc, vì Đảng sợ Bắc Kinh nổi giận. Người ta dự định sẽ cho ra mắt một tuyển tập nhạc đồ sộ: “Những khúc quân hành vượt thời gian”. Ca khúc “Chiến đấu vì độc lập tự do” của nhạc sĩ Phạm Tuyên viết trong đêm 17 sang ngày 18-2-1979 không thể bỏ qua. Nó không chỉ đơn giản là bài hát, mà còn là trang sử bi tráng quý giá sống động, chính xác hơn trăm vạn lần những trang sử dối trá khác của cuộc chiến tranh hào hùng đánh giặc bành trướng xâm lăng dân tộc đã bị tẩy xóa, giấu giếm, cắt xén, cấm đoán, thêm tốt bớt xấu cho Trung Quốc. Phạm Tuyên kiên quyết từ chối và người ta cũng từ chối đưa bài hát của ông vào tuyển tập. Nếu lúc đó ông đồng ý sửa thì nhân cách của ông có còn hay không. Bài hát đó có ai thèm ca nữa hay không.
Cũng thời gian cả nước dồn hết tổng lực đánh đuổi giặc cướp Trung Quốc trên biên giới phía Bắc năm 1979 đó, có thần đồng thơ Trần Đăng Khoa đang ngồi bó gối ba láp ba la tại nước Nga viết: “Uống rượu với người bạn Nga”
Nào nâng cốc! Mừng quê tôi
Quân Tàu bị đánh vỡ mặt. Cút rồi.
Biên giới mùa này, hoa ban nở
Loài hoa như trái tim người! (1979)
Khi lọt đít vừa chiếc ghế Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, Khoa sợ “thế lực thù địch” thân bọn Bành trướng ngầm hãm hại, Khoa hãi vãi vứt không thương tiếc những hạt máu chữ lịch sử trên của mình để thay vào:
Và em gái hái nho ấy
Mắt em như cốc rượu đầy
Chỉ nhìn vào mầu mắt ấy
Là tôi đã ngả nghiêng say.
Hai khổ thơ hoàn toàn trật lất, không ăn nhập gì với nhau. Thần đồng vớ thần đồng vẩn. Liêm sỉ có hạn, khốn nạn dư thừa. Khoa chưa đủ tầm cỡ “Phong trần, mài một lưỡi gươm” nhưng dứt khoát vào hạng “Những loài giá áo túi cơm sá gì” (Nguyễn Du).
Hành động sửa lời đổi chữ tùy tiện dại dột dốt nát của bô lão xướng ca Tuấn Ngọc cũng chỉ xếp vào loài giá áo túi cơm như Trần Đăng Khoa vậy thôi. Việc này giúp tôi nhớ lại chương trình Thúy Nga Paris by Night 1994 với chủ đề “Lam Phương 40 năm âm nhạc” và tìm vào trang Web Bolero (chấm) com, đọc được bài viết của MC Nguyễn Ngọc Ngạn, người dẫn dắt chương trình lâu năm nhất cho Trung tâm Thúy Nga này. Ông Ngạn thường thắc mắc tại sao trong nhạc của Lam Phương có nhiều câu từ buồn đến thế. Gần 20 năm sau gặp nhau tại Pháp, Lam Phương mới kể lại cho Ngạn nghe câu chuyện tình đơn phương của chàng nhạc sĩ trẻ quê mùa là ông và cô ca sĩ Sài Thành hoa lệ Bạch Yến, quãng thời gian 1970 – 1972 không thành. Để rồi ca khúc “Tình bơ vơ” lãng mạn của ông ra đời mang giai điệu man mác buồn xuyên hai thế kỷ.
Lam Phương viết “Tình bơ vơ” một ngày trời Thu Việt Nam khi người mà mình yêu thầm nhớ trộm là Bạch Yến đã qua nước Pháp. “Em khóc cho đời viễn xứ… rồi anh lặng lẽ ra đi. Gom góp yêu thương quê nhà, dâng hết cho người tình xa”. Nếu không ông đã viết trời vào Đông hay trời vào Xuân… Việt Nam buồn lắm. Ý muốn nhắn gửi cô nhân tình của mình biết về địa điểm, không gian, thời gian, vào mùa Thu nay ở hai đầu nỗi buồn, nỗi nhớ từ hai phương trời cách biệt, hai quốc gia Pháp – Việt cách xa.
Ta e rằng, nếu xướng ca Tuấn Ngọc cứ phát huy “biên tập viên” bừa bãi, ngu xuẩn kiểu này thì có ngày hát về cuộc chiến đánh giặc Trung Quốc bành trướng “Chiến đấu vì độc lập tự do” của nhạc sĩ (Phạm Tuyên), Ngọc ngỏng đầu ngoác mồm: “Quân xâm lược tàn ác dã man” mà vứt mẹ nó đi bốn chữ “bành trướng Bắc Kinh” vì sợ Tuyên giáo khép tội hỗn láo với Thiên triều. Hát “Viếng lăng Bác” của Hoàng Hiệp “Tôi ở miền Nam ra thăm lăng Bác”. Nếu mọi người thắc mắc “Con ở miền Nam” chứ sao lại “Tôi ở miền Nam” thì Ngọc sẽ quắc mắt: Tao là ông hoàng nhạc chữ tình lừng danh Tuấn Ngọc đây, tao đ3o phải “con ở” thuê, đứa ở đợ, ô sin làm mướn coi nhà đuổi gà cho ai cả, hiểu chưa?
Bị “cái đám quần chúng” chửi nhức óc xóc tim quá, Ngọc xin hát lại: “Tình bơ vơ” của nhạc sĩ Lam Phương thế này để tạ lỗi khán giả cùng tác giả: “Trời vào Thu Đại Ngu buồn lắm em ơi”. Có còn ai dám thắc mắc nữa hay không? Thắc mắc hả, Đại Ngu là tiền thân tên nước Việt Nam xưa. Có thế mà cũng không biết!

  1. Cách đây nhiều năm, gs. Carlisle Thayer từng viết rằng dụ được NCKý về VN.là nhà
    nước CS. nhằm làm suy yếu ý chí chống CS. của người Việt. Lúc đó, tôi có góp ý là
    CS.phải dùng đến con bài “hết thời” NCK.một kẻ vốn khét tiếng ăn chơi, chứ không
    biết gì về thủ đoạn chính trị thì chỉ tạo ra phản ứng ngược !
    Công bình mà nói thì CS. cũng biết cách áp dụng tâm lý học qua việc “khich tướng”
    những người mà họ biết là háo danh, thích hưởng thụ như NCK, HDH.,NPH.v.v. còn
    dụ cả nghệ sĩ tài ba cũng phần nào khao khát các tác phẩm ca nhạc của mình đưọc
    hát khắp cả nước như PD.v.v. Và giới “xướng ca vô loài” thì cũng vì muốn kiếm tiền
    trong chuyến “tàu vét” cuối cùng của đời họ mà đành co vòi lại với CS. nhưng đáng
    tiếc là họ đã bỏ quên tư cách của mình như TN.vì tưởng thế là khôn khéo chăng ?
  2. Mai Cuốc Xẻng 02/04/2023 at 9:44 am
    “Khánh Ly làm cả một chương trình show tại Đà Lạt cuối tháng 6 năm 2022 không sao, ngứa nghề tương thêm bài “Gia tài của mẹ””
    “Nói vui vậy thôi chứ gì thì gì ca sĩ Khánh Ly vẫn đáng khen bởi bà dũng cảm “Hát trên những xác người” ”
    Chả có chuyện “ngứa nghề” ở đây. Một mình đứng ở vườn hoa hát hay sao mà ngứa nghề. Chiêu trò của đám con hát và bầu show không hơn không kém. Mục đích: câu khách kiếm ăn, thử xem phản ứng, và lấy lòng khán giả bên kia đại dương đang chửi rủa vì-tôi không về Chiều Nay khi còn cộng sản.
  3. Nguyên Giang 02/04/2023 at 9:33 am
    Bài viết hay! Nhưng cũng nói lên nhiều điều về con người trong cuộc sống vì miếng ăn cũng có vì thời gian làm phôi pha sự cảm nhận về chế độ cs tàn ác vì sự lừa gạt hoà giải của cs nên rất nhiều loại người đã mất cảnh giác tìm về quê nhà nhưng kết cục thật bi hài dưới sự đối xử của cs. Trăm năm hay muôn đời bọn chúng cũng chỉ là lũ lừa đảo tàn bạo với đồng bào. Nên đây là bài học cảnh báo giới trẻ yêu chuộng tự do dân chủ.

Vì sao mất nước?

4-4-2023

Khi phương Tây tràn sang, cõi Á đông từ trước vốn tự xưng hùng xưng thánh, bỗng nhiên hiện nguyên hình: Chưa đánh đã bại. Nước bị người lấy mất như lấy trái táo trên bàn ăn, là cớ làm sao? Những lý do như nghèo nàn, lạc hậu thì rõ rồi, nhưng vì sao mà ra thế thì có lẽ phải bàn cho sâu hơn.

Từ khi thiết lập nền cai trị chuyên chế, tạm tính từ Tần Thủy Hoàng cho đến khi quân chủ sụp đổ vào thế kỷ 20, mục đích lớn nhất, cao trọng nhất của các vua chúa Đông phương không phải là dân tộc hùng cường, dân chúng hạnh phúc mà là giữ ngai vàng.

Để giữ ngai vàng thì không gì diệu dụng cho bằng ngu dân.

Dân càng ngu thì ngôi cao càng vững. Chính vì thế, những triều đình ấy mới tận lực mà thi hành chính sách ngu dân. Dân không được bàn việc nước, một tiếng “yêu nước” thì phải tội phải khổ. Vua là nước, nước là vua, dân chỉ được yêu vua. Trong dân nếu có kẻ nào có chút tài thì phải ra cho vua dùng (mà thực ra là sai khiến và nắm chặt trong tay để phòng trừ mối họa), không ra là mắc vào tội khi quân. “Về quê” thì phải kiếm cớ “cáo bệnh” chứ không thể vứt áo mũ giữa triều đình mà khoát tay ra đi. Những cái “cầu hiền” cũng chẳng qua là mưu chước cốt không cho kẻ nào ở ngoài vòng kiểm soát.

Trong các xã hội chuyên chế ấy, vua chúa phải thiết pháp luật và bày ra tà thuyết mục đích là làm cho dân chúng tay chân yếu mềm, đầu óc giản đơn, suốt đời quay cuồng với miếng ăn không có thời gian mà nghĩ suy về lẽ đúng sai hay dở nữa.

Dân được chăn như bầy cừu, nếu có kẻ nào manh tâm đổi sắc thì nhân đó mà “dạy bảo” cho toàn cõi bằng cái án tru di. Dân đã ngu còn bị làm cho khiếp nhược.

Rủi thay, thế giới không chỉ một nước. Gặp kẻ mạnh tràn qua, dân dù triệu triệu cũng chỉ như gà trong chuồng nhỏ, muốn bắt muốn thịt thế nào cũng đành chịu. Triều đình quyền uy lộng lẫy xưa nay bỗng hóa ra lũ người hèn đớn thảm hại, vì chỉ lo ăn chơi hưởng lạc chứ nào đâu có tâm xây dựng cho quốc gia hùng cường. Hữu sự rồi mới thấy toàn là hổ giấy hàng mã cả.

Tất cả các nước chuyên chế đều là những cơ thể đầy bệnh tật. Dân chúng thì ngu dại nhưng đầy ảo tưởng tự hào, lại thêm sức vóc hèn kém; quan quân thì hôn ám, lâu nay mở miệng ra chỉ rặt một giọng giáo điều, khi đụng chuyện thì như kẻ què cụt không có thực lực để mà đối trị. Hãy cứ nhìn một nước rộng lớn luôn tự xưng “hùng cường” như nước Tàu mà hết bị Mông Cổ, Mãn Châu đến Nhật Bản đánh cho bại vong ê chề bao phen, thì rõ. Nhà Nguyễn mà bị Pháp vừa khẽ đụng tay đã đổ kềnh, cũng vì một lẽ ấy. Rồi lại nhìn vào nước Nga đây, khi chưa mang quân đánh Ukraine thì cũng hô hào lừng lẫy lắm, đụng vào chiến sự rồi mới thấy là võ mồm, không những không làm gì được một nước “vô danh tiểu tốt” đã đành mà còn bị đánh cho đến nhục nhã thảm hại.

Ở đâu và thời nào cũng thế, dù xưa hay nay, hễ bất cứ một nước nào đã đeo cái gông chuyên chế trên cổ thì nước ấy chỉ có đường làm nô lệ cho người. Xưa thì bị lấy mất nước, nay thì phụ thuộc kinh tế và bị lép vé đủ đường. Thân phận cũng chẳng khác gì một nước chư hầu hiện đại.

“Dân giàu nước mạnh” cũng chưa phải là đã đúng hẳn; dân phải khôn thì nước mới mạnh.

Nhìn cho rõ bản chất của các nhà nước chuyên chế, là luôn chủ trương ngu dân để giữ lợi lộc cho riêng mình, thì dân nước ấy phải nỗ lực mà tự học, đặng thoát ra khỏi vòng xiềng xích của tuyên truyền dối trá và giáo dục nhồi sọ.

Người Việt chỉ yêu nhà chứ không yêu nước, thành ra để mặc đất nước cho một nhóm người bóp nặn vày vò. Mà có biết đâu, yêu nhà như thế thì đâu có giữ được nhà. Chỉ khi nào mỗi mỗi người dân biết yêu nước mà làm chủ lấy cái đất nước của mình, thì lợi nhà không cố giữ mà cũng chẳng mất đi được. Cái yêu nước của người Việt xưa nay chỉ nảy ra mỗi khi có ngoại xâm chứ không màng đến việc nội trị. Yêu nước mà nếu chỉ có đến thế thì khác nào mang thân đi giữ lợi cho kẻ khác? Yêu nước là phải vừa lo giữ nước vừa nỗ lực làm chủ đất nước của mình, thế mới là người có trí não.

Nhỡn giới phải mở ra khỏi cảnh cổng nhà mình, thấy hàng xóm bị nạn thì bước ra, thấy người trong nước hữu sự thì chớ coi là việc chẳng can hệ. Chỉ có như thế mới mong đẩy lùi nạn chuyên chế, thiết lập quyền lợi quốc dân, xây dựng nên nền dân quyền pháp trị, mà giữ gìn đất nước cho con cháu mình mãi mãi về sau.

Tự do quan trọng như thế nào?

Tại sao con người phải được quyền nói ra suy nghĩ/quan điểm của mình? Đây là một câu hỏi hệ trọng mà việc trả lời nó sẽ ảnh hưởng lớn lao đến tương lai xã hội.
Nhà triết học John Stuart Mill viết trong cuốn “Bàn về tự do” rằng “Nếu toàn nhân loại cùng một ý kiến và chỉ có một người có ý kiến ngược lại, thì khi bắt người đó phải ngậm miệng, nhân loại cũng không được biện minh hơn người đó, khi người đó có quyền bắt toàn nhân loại phải ngậm miệng lại”. Vì sao?
Có hai trường hợp. Hãy giả sử, ngay cả khi cái suy nghĩ của một người kia là Sai, thì xã hội (mà đại diện là nhà nước) có nên bắt anh ta câm miệng? Không. Vì cái chân lý mà nhà nước đang sở hữu, nếu không được cọ xát, kiểm chứng, va đập với những ý kiến phản bác nó, thì chân lý ấy trở thành giáo điều, tức chân lý chết. Một chân lý không được thảo luận là thứ chân lý vô ích, nếu không nói là có hại. Vì một khi nó đã trở thành giáo điều thì không ai còn cảm nhận được tính chân lý cũng như các giá trị của nó nữa. Đầu óc con người có quy luật riêng, nó sẽ bị giết chết bởi những niềm tin không kiểm chứng, làm tê liệt trí não, biến cộng đồng thành bầy đàn vô tri.
Tại sao các tôn giáo ở thời kỳ đầu đều rất hưng thịnh và luôn xuất hiện các bậc thánh, mà khi sự chiến thắng đã được đặt định thì theo thời gian sẽ ngày càng suy vi, đồi bại? Vì, không ai chất vấn nó nữa. Ngay cả những người sùng đạo nhất cũng sẽ bị chết chìm trong vũng lầy của đức tin ấy, vì rốt cuộc, các giáo lý chỉ còn là thuốc ngủ. Một học thuyết chính trị hay các quan điểm xã hội cũng thế, nền dân chủ nếu không được thường xuyên tra xét thì cũng sẽ chung số phận. Nhưng may mắn, những định chế của các xã hội ấy đã lường trước và bảo vệ đến cùng quyền tự do quan điểm và tự do biểu đạt, để nó không bị tan rữa sau vài chục năm như trong các xã hội chuyên chế. Như vậy, ở đây, quyền tự do ngôn luận là người hậu vệ cho chân lý, mà nếu không có nó, tất cả những điều tốt đẹp dù đến mức hoàn hảo cũng sẽ bị tiêu diệt hoặc tự hoại theo phương thức han rỉ hoặc mục nát.
Lý do thứ hai cho việc không được bịt mồm bất cứ ai đó là nguyên lý “có thể sai”. Lịch sử nhân loại nhiều nghìn năm đã chứng kiến những điều tưởng như chân lý chắc nịch không còn phải băn khoăn. Nhưng không, nó bị phủ định, và liên tục phủ định. Con người vốn không sở hữu chân lý, càng không làm ra chân lý – nó chỉ tiệm cận với chân lý theo thời gian (nếu được tự do tư tưởng và tự do biểu đạt).
Những cuộc đàn áp và tàn sát những người có ý kiến trái chiều đã diễn ra cả ở Đông lẫn Tây suốt nhiều nghìn năm, ngay cả khi các nhà nước ấy đại diện cho số đông. Nhưng rồi, có những điều tưởng rằng mặc nhiên đúng thì nay đã trở thành đáng cười bởi sự ấu trĩ, mà nhân loại chỉ muốn quên đi.
Vì thế, khi bắt một ý kiến phải ngậm miệng lại, sự thiệt hại cho cộng đồng bao giờ cũng lớn đến mức không thể đong đếm được. Một xã hội không có tự do, xã hội ấy đã tự tước đoạt cơ hội tiến lên nấc thang văn minh bằng cách tự giam mình trong các tín điều cổ lỗ hoặc sai lầm. Trong ý nghĩa này, sự tước đoạt tự do chính là phản động. Hãy nhớ lại những Bruno, Galilei đã bị đưa lên giàn thiêu hoặc bị tống vào tù, và bây giờ các tri thức đã từng bị coi là dị giáo của họ đã trở nên thường thức ra sao, thì rõ. Ngay cả Einstein, một nhà bác học lớn nhất thế kỷ 20 cũng không thể giữ được vị trí của mình trước các tri thức mới mà nhân loại đã và đang khám phá ra. Và ngay cả những nhà nước đã từng nhận được sự ủng hộ của tuyệt đại đa số dân chúng, rồi cũng bị vượt qua. Nhân loại chưa bao giờ đứng im, vì chỉ có đi tới mới mong ra khỏi rừng và gặp được hạnh phúc lớn hơn, mỗi ngày.
Bất cứ một sự bịt mồm nào cũng được đặt trên nền tảng của lòng tự tin tuyệt đối rằng “ta không bao giờ sai”, nhưng lịch sử hoàn toàn không chứng minh cho niềm tin ấy khi nó chỉ trưng ra các bằng chứng ngược lại. Bởi thế, vì sự tiến bộ xã hội, vì lợi ích quốc gia, không một nhà nước tử tế nào không ra sức bảo vệ cho người dân được quyền “mở mồm”, như Hồ Chí Minh từng xác nhận.
Trong tác phẩm lừng danh đã nhắc ở trên, Mill khẳng định: “Con người cá nhân là chúa tể đối với chính bản thân anh ta, đối với thân thể và tâm hồn của riêng anh ta”. Và chỉ có đảm bảo cho con người cá nhân tất cả các “quyền bình đẳng, quyền tự do, và quyền mưu cầu hạnh phúc” thì xã hội ấy mới có tương lai. Và đến lượt mình, lúc đó, tương lai xã hội mới có ý nghĩa đối với từng cá nhân.
Với hai lý do căn bản đã nêu trên (Một là hủy hoại chân lý, và một là chặn đường đến với chân lý) thì sự bịt mồm cá nhân là đồng nghĩa với việc chắn lối vào thịnh vượng, tiến bộ và văn minh của một xã hội. Cũng có nghĩa là phá hủy tương lai quốc gia.
-----------
Ý kiến độc giả :

Tuy bài viết trên nhắm vào chủ đề là sự cần thiết của Tự do tư tưởng trong xã hội ý thức hệ độc tài Cọng Sản, nhưng xem ra tác giả cũng nhắc nhở rằng sự cần thiết này còn quan trọng hơn đối với tôn giáo vì tôn giáo là tổ chức bị kiềm chế bởi một niềm tin mù quáng khiến trí tuệ của con người bị ru ngủ và bằng lòng ngủ yên với nề nếp đã được áp đặt.
Đức Tin của tôn giáo khiến tín hữu khước từ mọi lý lẽ của trí tuệ vì họ luôn cho rằng Đức Tin có mãnh lực làm những chuyện không tưởng vượt quá trí tuệ của loài người.
Nguời Cọng Sản rất muốn tạo một Đức Tin như vậy đối với đảng viên, nhưng Đảng chẳng thi thố được gì đáng tin cả cho nên Đảng khó đứng vững nếu không dùng bạo lực để đàn áp trí tuệ.
Vụ án của Nguyễn Lân Thắng chính là sự đàn áp tàn bạo lên trí tuệ của ngưòi dân và phản ảnh rõ nét sự suy tàn trí tuệ của chế độ Cọng Sản Việt Nam. Từ từ chúng nó biến thái thành súc vật.

Dương Thu Hương nghĩ về Hồ Chí Minh

Hà Sĩ Phu
2-5-2023
(Đề tài nhạy cảm cần được nghiền ngẫm và bàn luận)
Bên cạnh niềm vui chung và tự hào về giải Cino-Del-Duca cao quý của Dương Thu Hương, cũng xin nhắc lại ý kiến của Dương Thu Hương về Hồ Chí Minh để cùng tham khảo, và tham khảo cả những ý kiến còn rất trái ngược.
Cũng không lạ, vì nhiều trí thức trong nước hiện nay, dù là đảng viên trung thành hay trí thức phản biện, cũng có cùng quan điểm như Dương Thu Hương (phê phán Cộng sản nhưng tôn vinh Hồ Chí Minh), trong khi Hà Sĩ Phu và nhiều người khác thì lại có những ý kiến có phần khác biệt.
Vấn đề khó, không dễ nhất trí ngay, xin cứ lưu lại tất cả để cùng suy ngẫm.
Xem phần Ghi chú bên dưới.
***
Nhà văn Dương Thu Hương, viết từ Paris, ngày 1-3-2009, bài “Suy ngẫm về đất nước và Hồ Chí Minh”, đăng trên BBC: https://www.bbc.com/vietnamese/forum/2009/03/090301_duongthuhuong_commentary_tc2
‘NGƯỜI VIỆT NAM VĨ ĐẠI NHẤT’
“Nguời Việt Nam sẽ không thể duy trì đuợc quốc gia nếu chỉ biết khấn vái vị thánh Hồ Chí Minh, nhưng họ có thể làm đuợc điều đó nếu biết nhìn nhận lại và suy ngẫm một cách thấu đáo, khúc chiết về nhân vật này duới ánh sáng của lý trí.
Bởi vì, đó là nguời Việt Nam vĩ đại nhất thế kỷ 20, vĩ đại như một con nguời với tất cả chiều kích nông sâu, nhầm nhỡ và lầm lạc.
Bởi vì, chính ông ta là nhân vật đầu tiên thấu hiểu giá trị của nền dân chủ và tìm mọi cách du nhập vào Việt Nam.
Đó cũng là nguời sáng suốt nhất giữa đám nguời cầm quyền Việt Nam cùng thời đại. Trong khi các đồng chí miền Bắc say sưa nuôi mộng “đánh con hổ giấy Mỹ, cắm ngọn cờ hồng lên khắp hành tinh” và đám nguời phương Nam hò hét không kém phần bạo liệt “lấp sông Bến Hải, xây thành ngăn sóng đỏ”, ông là nguời truớc hết nhận ra cuộc chiến tranh này sẽ là cuộc chiến huynh đệ tương tàn, cuộc chiến ngu xuẩn nhất trong lịch sử dân tộc và sẽ để lại sự tàn phá lâu dài với thời gian.
Chớ nên quên rằng chính ông Hồ chứ không phải ai khác đã tìm cách đuổi đuợc 320.000 lính Trung Quốc giả dạng thợ đuờng sắt đóng ở nuớc ta từ 1964 đến 1968. Đó là cố gắng cuối cùng của ông truớc khi qua đời.
Bi kịch của ông Hồ là bi kịch của kẻ đi truớc thời đại.
Thất bại của ông Hồ là thất bại của nguời đo đếm không chính xác khoảng cách giữa hệ thống giá trị dự trù và khả năng tạo dựng nó.
Vị thế của ông Hồ là vị thế lãnh đạo một quốc gia bé nhỏ, nghèo khổ, luôn luôn chìm đắm duới ách ngoại xâm. Số phận quốc gia này là số phận kẻ bị tuớc đoạt và thuờng xuyên bị nhỡ tàu.
Đặt Hồ Chí Minh vào những hoàn cảnh cụ thể như thế, TÔI THẤY ÔNG THẬT SỰ LÀ NGƯỜI VĨ ĐẠI. Ông không thể làm gì hơn.
NẾU DÂN TỘC VIỆT NAM ĐỦ MẠNH ĐỂ NHÌN THẲNG VÀO SỰ THẬT, HỌ SẼ THẤY TỰ HÀO VÌ CÓ ÔNG, MỘT CON NGƯỜI SÁNG SUỐT LỖI LẠC, MỘT NGƯỜI YÊU NƯỚC CHÂN THÀNH ĐÃ CỐ GẮNG TỐI ĐA ĐỂ THAY ĐỔI SỐ PHẬN CHO DÂN TỘC.
Một dân tộc xứng đáng không cần một ông thánh không ăn không ỉa không làm tình mà cần một nhà lãnh đạo tài ba và có tư cách.
Nếu dân tộc Việt Nam đủ truởng thành để nhận thức đuợc điều đó thì họ SẼ HÃNH DIỆN VÌ ĐÃ CÓ ÔNG, HỒ CHÍ MINH.
(Dương Thu Hương)
_______
[1] Ghi chú:
1/ Có đảng viên cao cấp đã tuyên bố ly khai khỏi đảng Cộng sản của Nguyễn Phú Trọng để trở về với đảng của Hồ Chí Minh, tức là cũng tôn vinh HCM như ý Dương Thu Hương. Thậm chí có ý kiến rằng HCM thực ra không phải người CS, chỉ mượn CS làm phương tiện để thực hiện lý tưởng Yêu nước của mình (Think tank Minh Đường là một ví dụ).
2/ Hà Sĩ Phu: Quỹ đạo CS tai hại ở Việt Nam như con đường Ray mà Hồ Chí Minh đã thiết kế, các Tổng Bí thư khác chẳng qua là người lái con tàu trên đường Ray đã bắc sẵn. Không thể lên án kẻ lái tàu mà lại vinh danh kẻ đã bắc đường Ray! Một đường Ray làm tan nát Dân tộc và rơi vào vòng tay Tàu Cộng.

NỘI DUNG NẰM TRONG CÁC BÀI:
* Bỏ đảng vì e tội “cõng rắn”! hasiphu.com/baivietmoi_187.html
* Thoát Trung trong một cuộc chiến toàn diện và tổng hợp! http://hasiphu.com/baivietmoi_205.html
* Thoát Trung là con đường mà Nhà nước và Nhân dân phải cùng làm: http://hasiphu.com/baivietmoi_222.html
3/ Nhưng điều rất lạ là: Đảng CSVN luôn hô hào học tập tư tưởng và đạo đức Hồ Chí Minh như một điều linh thiêng tối thượng, nhưng những người cùng tôn vinh “Hồ Chí Minh vĩ đại” chưa hẳn đã vừa lòng đảng Cộng sản, mà nhiều trường hợp vẫn bị đảng Cộng sản coi là đối lập hoặc thù địch (như Dương Thu Hương, như GS Tương Lai, Minh Đường, như cụ Lê Đình Kình…) chứng tỏ thực chất việc tôn vinh HCM lên chất lượng tối cao không phải là chỉ tiêu quan trọng nhất để đảng Cộng sản phân biệt “bạn-thù” đâu. Lê Đình Kình là đảng viên thế hệ HCM điển hình.