vendredi 16 mai 2025
jeudi 15 mai 2025
lundi 12 mai 2025
Gãi dư luận
Tuấn Khanh
29-4-2025
Nhớ hồi ông Đinh La Thăng đang là “chính khách” sáng ngời, đột ngột bị đề nghị kỷ luật và có thể bị mất chức bí thư Sài Gòn sau hội nghị trung ương 5, khóa 12 khiến không ít người quan tâm. Vì bởi, ông Thăng là một nhân vật rất ồn ào.
Khi ông về nhậm chức tại Sài Gòn, rất nhiều trò trình diễn để lấy lòng người dân Sài Gòn đã diễn ra, bao gồm tổ chức hàng loạt tờ báo, truyền hình đăng nhanh các lời tuyên bố, liên tục hình ảnh hoạt động của ông… thậm chí còn có cả báo lên tiếng thề nguyện sẽ đồng hành cùng ông Thăng trong cuộc cầm quyền ở thành phố.
Mỗi khi ôn lại những ngày như vậy, mọi thứ đầy rạo rực khởi đầu và cũng đầy bẽ bàng về sau. Tương tự như ông Đoàn Ngọc Hải khi thực hiện cuộc đập phá vỉa hè có đầy đủ bộ sậu đi theo ghi hình, quay video, ghi lại từng cuộc đối thoại như người đang dẫn đầu cho một cuộc cách mạng mới, thì ông Thăng cũng không khác gì với chuyện tổ chức chụp hình dọn cây, nói về Nobel y khoa Việt Nam và Hòn ngọc Viễn Đông.
Bài bản thì chỉ có một, hết sức quen thuộc. Nhưng phải nhìn nhận rằng những cách thức ấy đã day động không biết bao nhiêu tấm lòng con người Sài Gòn đang khao khát muốn nhìn thấy thành phố của mình, đời sống của mình được đổi thay. Chưa bao giờ trên các diễn đàn, người ta nhìn thấy nhiều như vậy các lời ca ngợi, đặt để niềm tin… Đám đông ủng hộ nhanh chóng trở thành một lực lượng quần chúng hết sức rầm rộ. Thậm chí, trên các trang mạng, những ai đặt nghi vấn về sau thường trở thành mục tiêu bị công kích, chửi rủa của những người ủng hộ.
Chỗ ngứa của đám đông đang khao khát trông ngóng cái mới, mệt mỏi chờ đợi những điều tích cực đã được phương thức truyền thông như vậy gãi đúng chỗ. Một loại gãi dư luận.
Khi ông Thăng công bố số điện thoại để mọi người gọi vào góp ý, hiến kế. Rồi sau đó có cả email thì không ít người đã hồi hộp gọi, nhắn, gửi… Chưa có số thống kê nào cho thấy bao nhiêu người đã tìm đến thành công, và bao nhiêu vẫn mỏi mòn chờ đợi. Khi có tin ông Thăng bị đề nghị kỷ luật và dự báo sẽ ra đi khỏi vị trí, đã có người thú thật là từng tin những lời kêu gọi đó đến mức đã viết thư hiến kế, mà mọi thứ không hồi báo. Một cảm giác thật khó tả khi tôi đọc được những điều này, pha trộn sự cảm thông, rồi cả buồn chán lẫn đau lòng.
“Tôi nghĩ rằng việc làm bộ có dân chủ, đôi khi còn hiểm ác hơn cả một chế độ độc tài trắng trợn”, bà Aung San Suu Kyi, lãnh tụ tinh thần của người dân Miến Điện từng nói như vậy. (Sometimes I think that a parody of democracy could be more dangerous than a blatant dictatorship).
Không phải đây là lần đầu. Mà từ lâu, cả nước vẫn luôn bị các phong trào gây ngứa trên dư luận, ở mọi các phương diện văn hóa, kinh tế, chính trị, xã hội… rồi thỉnh thoảng vẫn có những đợt gãi dư luận như vậy. Có người tự hài lòng vì qua cơn ngứa, nhưng cũng có người sớm giật mình nhận ra mình tự cào cấu đến tóe máu từ các phong trào ấy. Cuộc sống trở nên điên cuồng với ngứa và gãi.
Trong câu chuyện của ông Thăng, các tờ báo từng tung hô ông ta, giờ đây chính là những tờ báo đăng sớm nhất các tin tức về kỷ luật, bao gồm phân tích về những sai phạm và thất thoát ngàn tỉ từ thời ông ta làm việc ở Tập đoàn dầu khí quốc gia Việt Nam (PVN). Mặc dù chính các tờ báo này đã từng phớt lờ các thông tin đưa được ra trên trang facebook của Osin Huy Đức, với tính dự báo. Các báo lại tiếp tục gãi dư luận, nhưng lần này trở mặt, chọn cách gãi vào cơn ngứa của dân chúng trước nạn tham nhũng của các quan .
Khi còn là Bộ trưởng Giáo dục, ông Nguyễn Thiện Nhân từng làm cả nước phát cuồng vì gãi đúng chỗ, khiến dư luận rầm rộ về một nền đại học, thi cử, bằng cấp… đầy tươi sáng. Nhưng rồi khi đại dịch đi qua, không ít người nhận ra đó chỉ là những trầy xướt trên đời mình, dở khóc dở cười.
Ông Nguyễn Tấn Dũng, khi còn là thủ tướng, cũng đã từng một người có tài gãi dư luận đến tuyệt vời khi khôn khéo đưa ra những câu nói như “tình hữu nghị viển vông”, cũng như là người đầu tiên khi nhắc về lịch sử đã chính thức gọi chế độ miền Nam cũ bằng một cái tên đàng hoàng là Việt Nam Cộng Hòa. Có không ít người tin vào một tương lai hòa hợp, hòa giải từ một minh quân vừa xuất hiện. Nhưng cũng ít ai để ý rằng ông Dũng chính là người đổi tên Nghĩa trang Quân đội Biên Hòa thành nghĩa trang Bình An, mà mục đích là nhằm tiện lợi và hợp thức hóa việc kiểm soát, lấn đất cũng như có thể giải tỏa trong tương lai mà không bị mắc kẹt với lịch sử.
Cũng nhớ hồi sự kiện năm bài hát thời VNCH bị cấm cũng vậy. Dư luận ồn ào và ngứa ngáy suốt trong một thời gian dài. Cuối cùng khi thấy các quan chức cấp dưới của mình hoàn toàn đuối lý và lộ sự ngu dốt, các quan trên Bộ lập tức gãi dư luận bằng cách trả sự việc lại đời sống bình thường của nó, cũng như đẩy các đợt gãi đến mức không ít người thỏa thuê bằng việc cho đặt vấn đề rằng những người đưa ra lệnh cấm 5 bài hát liệu có khả năng làm việc hay không?
Gãi dư luận vẫn là phương thức của một nền truyền thông bị kiểm soát theo chỉ đạo và kiểm duyệt. Sự kiện đau thương ở Đồng Tâm cho thấy người nông dân cũng học được bài học rất lớn khi quyết từ chối đưa tin cho báo chí Nhà nước – tức có gây ngứa cũng không cho gãi, vì có cần gãi dư luận thì cũng phải chọn được mặt, gửi được đúng người.
Chỉ khi nào người dân nhận ra đất nước mình đang tràn ngập những cơn ngứa và gãi dư luận có chủ ý, nhằm điều khiển và mê muội tinh thần con người, mà đích đến mơ hồ và thiếu sự thật, thì lúc đó công dân mới không còn ở tư thế là những bệnh nhân.
Và nếu đất nước cứ bị vây hãm bởi những cơn ngứa, và chỉ được gãi bằng dư luận như một cách đối phó, và thực chất không có, thì tương lai phía trước chỉ toàn là những ổ bệnh vậy.
“Sự vô ơn bắt đầu khi lòng tốt bị xem là nghĩa vụ”
Thái Hạo
11-5-2025
Mấy hôm nay thấy nhiều người chia sẻ câu này. Cũng đúng, nhưng xin bàn thêm.
Lòng biết ơn chỉ nên được nhắc tới bởi người chịu ơn; còn khi làm việc tốt mà đi kể ơn và đòi báo ơn, thì nó không còn là lòng tốt nữa, hay ít nhất đã mất đi quá nửa. Trong tình huống ấy, có lẽ anh ta nên chọn cách sòng phẳng thì hay hơn: Coi đó là một giao dịch hoặc hợp đồng “tiền trao cháo múc”.
Một xã hội mà ai cũng mang tâm thế ban ơn thì xã hội ấy khó mà phát triển được. Tại sao cha mẹ lại nghĩ rằng việc nuôi con là “lòng tốt” và con cái phải mang ơn mình, mà không nhận thức rằng nghĩa vụ hiển nhiên của mình là nuôi và dạy con cho nên người khi đã quyết định đẻ chúng ra? Nếu định kể ơn thì có lẽ ngay từ đầu đừng nên sinh đẻ làm gì.
Cũng thế, công việc của thầy giáo là [nhận lương và] dạy dỗ học trò cho tròn trách nhiệm của một nhà giáo dục, sao lại kể ơn? Chữa bệnh là nhiệm vụ của bác sĩ, sao lại tự coi rằng mình đang làm ơn? Một cán bộ công chức nghiễm nhiên phải làm công việc theo đúng vị trí và vai trò của mình, sao lại nghĩ rằng ban ơn?
Đi đường gặp một vụ tai nạn và cứu giúp, đừng nghĩ là mình đang ban ơn, vì đó là một ý nghĩ hạ thấp giá trị con người, nó biến một hành động tự nhiên vốn dùng để định nghĩa chữ “người” thành một cái gì đó hoàn toàn bất thường. Thấy một người bị bắt nạt và chịu oan khuất mà tảng lờ đi qua, đó không phải là sự khôn ngoan, [bởi] ngày mai bất công sẽ đến với anh. Thêm nữa, trong Phật giáo có khái niệm “bố thí ba-la-mật”, nôm na là làm việc tốt mà không hề động tâm, làm tùy duyên và tự nhiên như hơi thở vậy thôi. Nên làm việc tốt với tâm thế này.
Công chức, trong giờ hành chính thì tiếp dân và giải quyết công việc, thầy giáo lên lớp thì tận tâm mà dạy dỗ, bác sĩ đến bệnh viện thì tận tình cứu chữa, người dân thấy sai thì nhiệt tình mà lên tiếng; khi xã hội hòa bình thì cùng nhau xây dựng, có chiến tranh thì tự nguyện ra chiến trường để bảo vệ đất nước…, tức là bảo vệ cuộc sống cho mình và con cháu mình về sau. Đừng kể ơn.
Tâm lý ban ơn, một mặt dễ đẩy con người vào sự thất vọng nếu sự đền đáp không được như mong đợi; mặt khác, tệ hơn, là khiến họ không thấy được nghĩa vụ tất yếu của mình đối với cái xã hội mà họ đang sống.
Một xã hội mà mỗi người đều chỉ chăm chắm lo cho thân mình, ngoài ra, mọi sự mọi việc khác đều chẳng liên quan, thì sớm muộn gì chính họ cũng sẽ phải sống trong ô nhiễm, đè nén, bất công.
Theo tôi, cả đối với cá nhân lẫn xã hội, nhận thức về trách nhiệm/ nghĩa vụ là điều quan trọng hơn tâm lý về sự biết ơn. Chắc chắn rằng ở đâu mà mỗi người đều sống có trách nhiệm thì ở đó xã hội sẽ tốt đẹp, phát triển, và văn minh.
Việc đòi hỏi ở chính mình và người khác luôn phải thực hiện trách nhiệm sẽ tạo ra một xã hội bình đẳng, lành mạnh, hiện đại và tiến bộ. Cha mẹ có trách nhiệm sẽ làm hết sức, bác sĩ có trách nhiệm sẽ làm hết lòng, công chức có trách nhiệm sẽ làm hết việc, người dân có trách nhiệm sẽ làm hết ý…, mà không chờ đợi ai phải biêt ơn, mang ơn cả. Chờ đợi như thế, người ta dễ hiểu lầm và không làm gì nữa cả, nếu như chưa thấy đối phương thể hiện “lòng biết ơn”. Phải chăng đây chính là một trong những nguyên nhân đã sinh ra nạn biếu xén, quà cáp, vòi vĩnh?
Cái thiếu thốn nhất về mặt đạo đức của xã hội Việt Nam, theo quan điểm của Phan Châu Trinh, là ý thức công lợi. Tức ý thức về cái lợi chung, ý thức về trách nhiệm đối với người khác, với nơi mình sống, với xã hội mình thuộc về… Chính sự thiếu thốn này đã sinh ra và thổi bùng lên một thứ tâm lý vị kỷ, ích kỷ, “ai chết mặc ai, phải ai tai nấy”. Và xã hội bị bỏ mặc, cái xấu cái ác lên ngôi.
Mỗi người, thay vì chung tay góp tiếng để làm sạch và xây dựng một môi trường sống lành mạnh, tử tế, công bằng, thì họ quay vào tự vun vén cho mình, coi việc có được một căn nhà sạch sẽ giữa bãi rác là khôn ngoan, là thức thời, vì “ta chả dại!”.
Tóm lại, tâm lý đòi trả ơn làm cho con người nhỏ bé lại, thậm chí còn sinh ra thói khôn lỏi, vô cảm, và khiến họ bất hạnh. Quan trọng hơn, thay bằng xây dựng xã hội trên nền tảng của sự biết ơn thì nên kiến thiết nó dựa trên tinh thần trách nhiệm. Trách nhiệm của nhà nước, trách nhiệm của công chức, trách nhiệm của thầy giáo, trách nhiệm của người dân. Ai ở đúng vị trí của người ấy và hoàn thành vai trò của mình.
“Tôi luôn biết ơn cha mẹ, thầy cô, bạn bè, tiền nhân…, nhưng đó là tình cảm của tôi, tự nhiên và không ai đòi hỏi [được]. Mặt khác, tôi cũng không vì thế mà nô lệ vào tất cả những điều ấy. Làm một người tự do và sống có trách nhiệm, đó là cách gián tiếp để tôi trả ơn cho tất cả mà không bị trói cột vào những tín điều hủ lậu”.
dimanche 11 mai 2025
LE PROFESSEUR ET LA CHAISE VIDE
